Главная страница
Контакты

    Басты бет


Науаи мемлекеттiк педагогика институты

жүктеу 0.78 Mb.



жүктеу 0.78 Mb.
бет1/6
Дата30.03.2017
өлшемі0.78 Mb.

Науаи мемлекеттiк педагогика институты


  1   2   3   4   5   6




ӨЗБЕКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРЫ ЖӘНЕ ОРТА БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
НАУАИ МЕМЛЕКЕТТIК ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
ШЕТ ТІЛДЕР ФАКУЛЬТЕТІ
«Қазақ тілі және әдебиеті» кафедрасы





ПӘНІНЕН ЛЕКЦИЯ

Бiлiм саласы: 100000 - Бiлiм


Оқыту саласы: 140000 - Оқытушыларды дайындау және педагогика пәнi
Бакалавриат бағыты: 5111300- Ана тiлi мен әдебиетi

(Қазақ тiлi және әдебиетi)





НАУАИ

1.
Педагогика (гр. 'παῖς', paіda - бала, гр. 'ἄγω', gogos - жетектеуші) - жеке адамды тәрбиелеп, қалыптастыру үшін белгілі мақсатқа бағытталған жүйелі тәрбие мен білім беру туралы ғылым; тәрбиені, білім беруді және оқытуды зерттейтін теориялық және практикалық ғылымдардың жиыны.
Мемлекет - белгілі бір аумаққа иелік етіп, сол жердегі халықтың еркін дамуына мүмкіндік беретін, қоғам табиғатынан туындайтын ортақ істерді атқаруға қажетті басқарудың жоғарғы дәрежеде ұйымдасқан жүйесі, саяси билік ұйымы.
Аннотация

Қазіргi қазақ әдеби тiлi пәнi өте күрделi пән ретiнде қарастырылады. Бұл пән өз iшiне фонетика, лексикология, морфология, синтаксис салаларын қамтиды. Қазіргi қазақ тiлiнiң негiзгi мiндеттерi мен мақсаты тiл дыбыстарының жасалу жолдары мен түрлерiн, дауысты, дауыссыз дыбыстардың түрлерiн оқытуға қаратылады.
Морфология (гр. morf - түр, тұлға, logos - сөз, ілім) - дербес сөздердің грамматикалық мағыналарын тексеретін, грамматикалық сөз тұлғалардың қызметі мен қалыптасу, даму заңдылықтарын зерттейтін тіл ғылымының бір саласы.
Әдебиет (араб.: асыл сөз‎) - сөз өнері, әлеуметтік мәні бар шығармалар жиынтығы.
Мақсат - белгілі бір межеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттің ой-санадағы көрінісі. Мақсат ойлау нәтижесінде болашақты алдын ала болжау арқылы туатын мұрат, ішкі қозғаушы күшті білдіреді. Мақсатқа жету үшін әр түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасалады.
Дауыссыз дыбыстар (Kонсонантйзм) орыс. согласные звуки - тек салдыр немесе салдыр мен үн қатысы арқылы жасалатын, буын құрай алмайтын дыбыстар. Дауыссыз дыбыстарды айтқанда көмейде кедергіге ұшырмаған фонациялық ауа ауыз қуысына күшті қарқынмен келеді.

Қазіргi қазақ әдеби тiлiнен теориялық және тәжiрибелiк жаттығулар өту негiзiнде студенттердi шығармашылыққа баулу оларды анализ жасау, өз бетiнше жұмыс iстеуге үйрету, фонетика, лексика, морфология, синтаксис салаларының әрбiр тақырыбында өткiзiлетiн практикалық сабақтарда топпен пiкiрлесу, тiлдiң жүйелiк структуралық, тiл бiлiмiнiң зерттелу әдiстерiн анықтау тақырыптарда өткiзiлетiн тәжiрибе жаттығулары, талдау жұмыстарын арттыруда ерекше орынға ие.

Жасау - жігіт жағынан келген қалыңмал мөлшеріне шамалас, кейде одан да асып түсетін, ұзатылатын қызға берілетін мал-мүлік.
Анализ (ағылш. Analysis - зерттеу) - Анализ - құраушы элементтерін зерттеу арқылы тұтасты зерттеу. Анализ - объектіні бөліктерге бөлу және оларға сипаттама беруден кұралған зерттеу тәсілі. Анализ - күрделі тілдік бүтінді оны құрайтын элементтерге жіктеу.
"Еңбек" - өзінің тұтынушылығын қамтамасыз етуге қажетті бүкіл заттар жиынтығын жасайтын адам әрекетінің негізгі формасы.
Лексика (грек. лексикос - сөздік) - тілдегі сөздердің жиынтығы, сөздік құрам. Лексикаға тілдегі барлық сөздер кіреді. Сөздер қолданылуына қарай актив және пассив болып бөлінеді. Актив сөздерге күнделікті өмірде жиі қолданылатын сөздер жатады.

Студенттердiң «Қазіргi қазақ әдеби тiлi» пәнiн меңгеруi үшiн оқытудың заманауи методтардан пайдалану жаңа информациялық педтехнологияларды қолдану үлкен маңызға ие. Пәндi меңгерту барысында жаңа методтарды қолдана отырып компьютер технологияларынан, көрнекi құралдардан, үлестiрме-нұсқаулардан, оқулыө, көмекшi және методикалық қолданбалар, лекция мәтiндерi, тарқатпа материалдар, электрон материалдар, түрлi көрнекiлiктер, перфа карта, семантикалық, концептуалдық карталар, проект технологияларынан пайдалану көзделедi Лекция, практика және лаборатория сабақтарына тиiс үлгiлi пед технологиялардан пайдаланылады.
Жалпы мәліметтер.

Семантикалану ( орыс. семантизация, гр. ,σημαντικός - танбалаушы) - тіл бірлігі (единица) мағынасының айқындалуы, тіл бірлігінің мазмұны жайында қажетті мәліметтер беретін процесс пен нәтиже. Мысалы, лексикалық Семантикалану - мәтіндегі тіл брліктерінің мағынасын ашу арқылы анықталады.
Компьютер (ағылш. computer - «есептегіш»), ЭЕМ (электрондық есептеуіш машина) - есептеулерді жүргізуге, және ақпаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша қабылдау, қайта өңдеу, сақтау және нәтиже шығару үшін арналған машина.
Мәліметтер (данные; data) - автоматты құралдардың көмегімен, кей жағдайда адамның қатысуымен, өңдеуге I ыңғайлы түрде берілген мағлұмат. Мәліметтердің кірістік, шығыстық, басқару, проблемалық, сандық, мәтіндік, графикалық және т.б.

Аға оқытушы. Айменова Е.Р.

«Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасы. №2- корпус, 2-этаж, 221- кабинет

Телефон: - 22-5-48-99.22-4-04-94

Кафедрада болу уақыты: 8.00-18.

Уақыт - өлшемдер жүйесінің оқиғаларды реттеу, олардың ұзақтығын және араларындағы интервалдарын сипаттауда, және нәрселердің қозғалысын сипаттауда пайдаланатын маңызды мүшесі. Уақыт мифология, философия және ғылымның әр салада пайдалану үшін қарама-қайшылысыз сипаттау, зерттеу нысаны болып, талай-талай ұлы ғалымдарды өмірге әкелген.
00


Өткізу уақыты және орны.





Аты-жөні

Сабақты өткізу, орны

Байланыстырушы мәлімет

Аудиториялық сабақтар

СӨЖ




1

АйменоваЕ.Р.

Уақыты __________

Ауд ______________




Уақыты _______

Ауд _________



Тел:___________

Каб:___________

Корпус:________




Курстың пререквизиттері және постреквизиттері




Пререквизиттер (пәннің алдында міндетті түрде игерілуге қажетті пәндер)

Постреквизиттер (пәннен кейін өткізілетін, осы пәнге сүйенетін пәндер)

1

Мектеп бағдарламасына сәйкес Қазақ тілін меңгерту.

Қазақ тілінде іс қағаздарын жүргізу

2

Нормативті қазақ тілі

Қатысым фонетика









ЛЕКЦИЯНЫҢ ҚЫСҚАША МӘТІНІ



Тақырып. Қазақ тiлi фонетикасының мiндетi мен мақсаты, қалыптасу, дамуы және қазiргi күйi
Ж о с п а р ы:

1. Фонетика туралы түсінік

2. Қазақ тілі фонетикасының зерттелу тарихы.

Мәтін (текст; text) - 1) баспаға шығаруға арналған пішімді немесе бастапқы түрдегі бедербелгілік мәліметтер бөлшегі; 2) хабардың алмастыру хаттамасының ерекшеліктерімен байланысы жоқ ақпарат бөлігі; 3) бастапқы программаның жазбасы.
Тарих (көне грек. ἱστορία -сұрастыру, зерттеу) - адамзат баласының өткенін зерттейтін қоғамдық ғылым.
Қазақ тілі (төте: قازاق ٴتىلى, латын: qazaq tili) - Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі.

3. Фонетиканың зерттейтін мәселелері

4. Дыбыс, әріп, фонема.

Әріп-дыбыстың графикалық таңбасы. Әріп дыбысты белгілегенімен, әріп пен дыбыстың арасында табиғи байланыс жоқ. Әріп - шартты таңба. Әліпбиде қанша әріп болуы тілдегі дыбыстың санына байланысты. Бірақ дыбыс пен әріп саны бірдей бола бермейді.
Фонема (грек. рһопета - дыбыс) - сөздер мен морфемаларды бір-бірінен мағына және форма жағынан ажыратуға көмектесетін тілдін дыбыстык жүйесіндегі негізгі типтік бірлік, яғни дыбыс типі.

Фонетика (грекше phonetikos – дыбыстық) – дыбыс туралы iлiм, тiлдiң дыбыс жүйесiн зерттейтiн тiл бiлiмiнiң бiр саласы.

Фонетика -дыбыс туралы iлiм, тiлдiң дыбыс жүйесiн зерттейтiн тiл бiлiмiнiң бiр саласы. (оны қазақ тiлiнiң дыбыс жүйесiне лайықтап пәнетике деп айту, жазу жөн болар едi). Қазақ тiл бiлiмiнiң атасы А.Байтұрсынов фонетиканы дыбыс жүйесi деп алған. Әзiрше бұл екеуi синоним ретiнде қатар қолданылып жүр. Дыбыс жүйесi қарастыратын мәселелер: тiл дыбыстарының пайда болуы, олардың түрлерi, iштей жiктелуi, сөз iшiнде ықпал етуi, буын, екпiн, айту, жазу нормалары, орфография, орфоэпия т.б.

Дыбыстардың пайда болу, өзгеру сырларын бiлмей тұрып, лексикалық та, грамматикалық та құбылыстарға ғылыми түсiнiк беру, өзiмiзге мектептен таныс қатаңдану, ұяңдану сияқты дыбыстық өзгерiстердi түсiндiру, қазiргi жазудың сырын түсiну қиын.

Синоним (гр. 'synonymos' - мағыналас, мәндес) - тұлғалары әртүрлі, мағынасы жақын сөздер.
Ғылым (араб.: علم‎ (ілім) - білім, тану; лат. scientia - білім) - ақиқат жайлы объективті білімдерді жетілдіру мен жүйелеуге бағытталған адам іс-әрекетінің саласы. Жалпы мағынасы: жүйелік білім мен тәжірибе.
Фонетика тiлiмiздегi бiрсыпыра сөздердiң пайда болуын анықтауға, тiлдердiң арасындағы туыстық байланысты табуға тiлдiң айту, жазу нормаларын дұрыс меңгеруге мүмкiндiк бередi.

Мәселен: қазiргi емле бойынша, қос сөз түрiнде жазылып жүрген жапа-тармағай сөзi Халелдiң айуынша, арабтың жам-хан, мағ-хан (бәрi бiрге ұмтылу) деген сөздерiнен шыққан. Жат сөздердi тiлiмiздiң дыбыстық заңына орай өзгерiске ұшырауы -заңды құбылыс.Ана тiлiмiздегi дыбыстардың артикуляциясын жетiк бiлу шет тiлiн дұ рыс меңгеру, қазiргi ақпарат, байланыс құралдарын жетiлдiру үшiн қажет.

Ұмтылу (талаптану). Ұмтылу - адамның іс-әрекетті атқаруға талаптанып, белсенділігін қуаттайтын ниеті. Адам өз қажеттілігін өтеудің жағдайын нақты болжамдап, көз алдына елестете алмаса да, көздеген мақсатына жету үшін күш-қуатын жұмсап талаптанады.
Мән және құбылыс - дүниедегі объектілер мен процестердің қажетті жақтарын, танымның сатыларын бейнелейтін философиялық категориялар.
Арабтар (әл-араб) - Солтүстік Африка мен Батыс Азиядағы араб елдері халықтарының үлкен тобы. Бахрейнде, Иорданияда, Иракта, Йемен Республикасында, Катарда, Кувейтте, Ливанда, Біріккен Араб Әмірліктерінде, Оманда, Сауд Арабиясында, Солтүстік Сахарада (маврлар), Египетте, Ливияда, Мавританияда, Мароккода, Суданда, Тунисте, Израильде, Палестинада, Түркияда, Иранда, Ауғанстанда, Индонезияда т.б.
Ақпарат (лат. informatio - түсіндіру, мазмұндау) ұғымы күнделікті өмірден бастап техникалық салада пайдаланылатын көп мағыналы ұғым. Жалпы алғанда бұл ұғым шектеу, байланыс, бақылау, форма, инструкция, білiм, мағына, құрылым, бейнелеу, сезіну тағы басқа ұғымдармен тығыз байланысты.
Құрал (Инструмент; лат. instrumentum - құрал, қару) - 1)адам еңбегінің құралы немесе өнеркөсіптік кәсіпорын жағдайындағы жұмысқа арналған машинаның атқарушы механизмі.

Зерттеу мақсатына қарай фонетика сипаттамалы, тарихи, салыстырмалы, салғастырмалы фонетика болып бөлiнедi.

Сипаттамалы фонетика (немесе синхрониялық фонетика) тiлдiң өмiр сүрiп тұрған дәуiрiндегi дыбыстық жүйесiн қарастырады: дыбыстарды сандық, сапалық жақтан айқындау, олардың тiркесу, үндесу заңдылықтары, буын, екпiн, орфоэпия мәселесi осы саланың обьектiсi болып табылады.Қазiргi мектептер мен жоғары оқу орындарында оқылатын фонетика осы орындарда оқылатын фонетика осы сипаттамалы фонетикаға жатады. «Қәзiргi қазақ тiлi курсы» бойынша жоғары оқу орындарында елуiншi жылдардың бас кезiнде жазылып, 1954 жылы «Қазiргi қазақ тiлi» деген атпен оқулықтың бiр тарауы болып ендi. Авторы-академик С.Кеңесбаев.

Қазiргi қазақ тiлiнде орыс тiлiнен және орыс тiлi арқылы енген мың-мыңдаған сөздер бар.

Сандық - киіз үйдің ағаш жиһаздарының бірі. Оған киім-кешек, асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері Сандықты қайың, қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп темір, мыс жапсырмамен, қатырма ою өрнектермен безендіріледі.
Орыс тілі (өз атауы Русский язык) - орыс халқының ана тілі. Үнді-еуропа тілдерінің шығыс-славян тілдері тобына жатады. Орыс тілін зерттейтін ғылым русистика деп аталады.
Бiз оларды орыс тiлiндегiдей етiп айтуға, сондай-ақ жазуға тиiспiз. Мұның өзi орыс тiлi фонетикасымен де етене таныс болуды талап етедi. Орыс тiлiнiң дыбыс жүйесiн, фонетикалық заңдылықтарын жақсы бiлгенде ғана әлгiндей сөздердiң айтылуы мен жазылуын дұрыс меңгеруге мүмкiндiк туады. Тарихи (диахрониялық фонетика) тiлдiң дыбыс жүйесiн және тарихи тұрғыдан қарастырады. Дыбыстардың түрлерi, олардың дамуы, тарихи өзгерiстер, буын екпiн мәселелерi, үндестiк заңдары әр дәуiрдегi жазба ескерткiштер материалдары бойынша айқындалады.

Тiлдiң дыбыс жүйесiн қазiргi және тарихи тұрғыдан қарастырған кезде туыс тiлдердiң фонетикасын да ескеру керек. Мұның өзi дыбыстардың өзгеру, даму жүйесiн айқындауға мүмкiндiк бередi. Туыс тiлдердiң дыбыс жүйесiн салыстыра зерттеу, олардың ұқсастықтары мен айырым белгiлерiн айқындау салғастырмалы фонетиканың мiндетiне жатады. Салғастырмалы және тарихи фонетика көбiне бiр-бiрiне тығыз байланысты болады да, зерттеулерде қатар қолданылады. Туыстығы жоқ, құрылымы әр басқа тiлдердiң дыбыстық жүйесiн салыстырып зерттеу салғастырмалы фонетиканың үлесiне тиедi.

Дыбыстардан жуан, жiңiшке, ашық, қысаң, ерiндiк, езулiк, дауысты дыбыстардың зерттелу тарихы.

Азайту - негізгі төрт арифметикалық амалдардыӊ бірі, қосу амалына кері амал сандардыӊ айырымын анықтайды, «−» таӊбасымен белгіленеді. Екі қосылғыштың берілген қосындысы мен осы қосылғыштың біреуі бойынша екінші қосылғышты анықтауға арналған.
Құрылым (лат. structura - түзіліс, орналасу, тәртіп) - объектінің тұтастығын, тепе-теңдігі мен негізгі қасиеттерінің сақталуын қамтамасыз ететін байланыстар мен қатынастар жиынтығы. Құрылым жүйе және элемент ұғымдарымен тығыз байланысты.
Дауысты дыбыстар (Вокализм) орыс. гласные звуки - дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қатысуынан, фонациялық ауанын кедергісіз, еркін және баяу шығуынан жасалатын дыбыстар. Дауысты дыбыстар фонациялық ауаның кемейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады.
Дауысты дыбыстардың саны, сапасы жөнiнде С.Мырзабековтың пiкiрi. Дауыссыз дыбыстар. Қатаң, ұяң, үндi. Шұғыл, ызың, дiрiл. Тiл алды, тiл арты, тiл ортасы. Дауыссыз дыбыстардың емлесi.

Фонетиканың өзектi мәселесi- тiлдегi дыбыстардың санын, сапасын анықтау және сол дыбыстарға қатысты түрлi заңдардың басын ашу. Бұл салада қазақ тiлiнде аз жұмыс iстелген жоқ. Әсiресе дауысты дыбыстар зерттелуден кенде емес. Қайта қазақ тiлi фонетикасы жайындағы негiзгi зерттеулер мен монография, мақалалар тұтастай дауыстыларға арналған деуге болады. Оның үстiне мектеп, орта арнаулы, жоғарғы оқу орындарына арналған оқулықтар мен тiлдiң әр түрлi саласына байланысты зерттеулер де дауыстыларға соқпай кете алмайтыны белгiлi. Бұлай болатыны, тiлiмiздегi дауыстылар немесе вокализмдер –сөздiң жаны» немесе «сөздiң жанды тамыры»

ХХ ғасырдың екiншi жартысында орыс патшалығы қазақ даласын отарлауды аяқтап, орыс шаруаларын жаппай қоныстандыруды қолға алды. Мұның өзi қазақ халқының тiлiн, дiнiн, тұрмыс-тiршiлiгiн, салт-санасын бiлудi бұрынғыдан да жандандыра түсуге мәжбүр еттi. Осы мақсатпен орыс оқығандары бiрсыпыра зерттеу жұмыстарын жариялады. Олардың iшiнде күнi бүгiнге дейiн ғылыми маңызын жоймаған құнды еңбектер де бар.

Қазақ тiлi жөнiнде тұңғыш пiкiр, зерттеулер, қазақша-орысша және орысша-қазақша сөздiктер де осы тұста дүниеге келе бастады. Бұларда қазақ сөздерi орыс графикасымен жазылды.

Ғасыр - 100 жылға тең уақыт бірлігі. Грегориан күнтізбесіне сәйкес алғашқы ғасыр 1 жылдың қаңтардың 1 басталып желтосанның 31де аяқталған.
Графика - (гр. graphein, тырнау, жазу, салу дегеннен) Жазуда қолданылатын таңбалардың (әріп және тыныс белгілерінін) жиынтығы. Жазу танбалары жүйесі мен тілдін фонетикалық жүйесінің ара қатынасын, байланысын білдіреді.
Тiлдiң дыбыстық құрамы, айту, жазу нормаларын зерделеу үшiн, араб жазуымен салыстырғанда, мұның маңызы зор.Қазақ сөздерiн алғаш орыс графикасымен жазған миссионер Н.И.Ильминский едi. Ол 1860 жылы Қазанда «Материалы к изучению киргизского наречия» деген еңбегiн жариялады. Сөздiктiң бас жағында автордың қазақ тiлiн оның дыбыстық, грамматикалық жүйесi жөнiндегi пайымдаулары баяндалған.


Қазақ тiлi жөнiндегi тұңғыш еңбек болғандықтан И.Н.Ильминскийдiң әрбiр пiкiрiне iлтипатпен қарағанымыз жөн. Оның айтуынша қазақ тiлiнде 8-дауысты, 19-дауыссыз дыбыс бар. Бұдан аңғаратынымыз И.Н.Ильминский а-ә дыбыстарын бiр фонема деп қараған. Ақ-әк, ор-әр сияқты сөздердi мағыналық жақтан саралауда а фонемасын өзiндiк қызметi барын аңғару қиын емес.Осы күнгi орыс графикасына негiзделген қазақ жазуының негiзiн салған Н.И.
Кириллица - славян әліпбиінің алғашқы екі түрінің бірі (екіншісі – глаголица). Әліпби славян ағартушысы Кириллдің атымен аталған әліпби. Кирилл 827 жыл шамасында Фессалоники (Солунь)қаласында туған. Кирилл славян елдеріне христиан дінін уағыздау үшін славян әліпбиін жасайды.
Автор (лат. auctor - жасаушы, шығарушы) - көркем шығарманы, ғылыми публицистикалық туындыны, сәулеткерлік дүниелерді, жобаларды, өнертабысты жазған, әдебиет, өнер, музыка, бейнелеу, мүсін, сәулет, графика, ғылым, техника саласында шығарма жазған (жоба жасаған т.б.)
Қазақ графикасы - қоғамдағы түрлі тарихи-әлеуметтік өзгерістерге сәйкес бірнеше жазу нұсқаларына (араб, латын, кирил жазулары) бағындырылған, фонематикалық принципке сүйенетін қазақтың дыбыстық жазуы.
Ильминский болды. Тек ол қолданған кейбiр қосымша таңбалар ғана өзгерiске ұшырады.
Таңба (знак; character, symbol) - есептеуіш техникасында қолданылатын алфавиттің жеке символы. Арифметикалық амалдар таңбасы (знак арифметической операции; arithmetic operation character) - арифметикалық амалдарды анықтайтын алфавит белгісі (әдетте, +,-,*,/ ).
Осы күнгi қ,ғ,к,г дыбыстары бас-басына фонема ма, әлде екi-ақ фонема ма деген сұрақ жиi туып жүр. Бұларды осылай төрт түрлi таңбалау да осы Н.И.Ильминскийден басталса керек. Ол қазақ тiлiндегi дыбыстарды бiршама дұрыс анықтаған деуге болады. Бұл күнде қазақ тiлiне қызмет ететiн 42 әрiп пен 12-15 дауыстының, 25-26 дауыссыздың ол кезде елесi де жоқ.
Ж.З.Будаговтың «Сравнительный словарь турецко-татарских наречий» деп аталатын екi томдық сөздiгiнде де қазақ сөздерi мол қамтылған. Қазақ лексикографиясы тарихы үшiн маңызы бар бұл еңбекте сөздер араб әрпiмен берiлген. Тек екiншi томында ғана сөздердiң орыс тiлiндегi транскрипциясы берiлген. Дегенмен қазақ сөздерiне орфографиялық ақаулар көп кездеседi.

1875 жылы әскери қызметкер, тарихшы М.А.

Том (Volume) - файлдық жүйе пайдалану үшін дискінің бөліп-белгіленген бөлімі немесе бөлімдер жиынтығы. NTFS сияқты файлдық жүйеде томда бірнеше дискінің орналасуы мүмкін; алмалысалмалы мөліметтер тасуыш; қатынас қүру бір жазу-оқу механизмі арқылы іске асырылатын сыртқы жадтың стандартты жылжымалы бөлігі.
Ақау (Дефект) - су шаруашылығы саласында, гидротехникалық имараттарды пайдалану барысында орын алатын кемістіктер.
Лексикография (грек. lexіkos - сөзге қатысты, grapho - жазамын) - сөздік түзудің теориясы мен тәжірибесін зерттейтін тіл білімінің саласы. Сөздіктердің ғыл. әдістемесін жасайды. Сөздіктің теор. мәселелері теоретик.
Қызметкер, жұмыскер - жұмысты еңбек шарты (келісімшарт) негізінде орындаушы, кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің ішкі еңбек тәртібіне бағынушы адам. Еңбек заңнамасына сәйкес азаматтық-құқықтық шарттардың кез келгені бойынша (мердігерлік шарт, тапсырма, авторлық шарт бойынша) жұмыс атқарушы адам қызметкер болып саналмайды.
Терентьевтiң «Грамматика турецская, персидская, киргизская и узбекская» деп аталатын кiтабы шықты. Мұнда ауыз толтырып айтарлықтай жаңалық жоқ.

1878 жылы А.В.Старчевскийдiң «Спутник русского человека в Средней Азии» деген кiтабы жарық көрдi. Оның көрсетуiнше, қазақ тiлiнде 9 дауысты, 17 дауыссыз дыбыс бар. Алайда, кейбiр дыбыстардың таңбасы айқын емес. Мәселен, ә,е дауыстылары э,и түрiне таңбаланған. Ал дауыссыз й,у мүлде жоқ.Оның есесiне в,ҳ әрiптерi тұр.

1879 жылы Ы.Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясы» деп аталатын оқу құралын орыс графикасы негiзiнде жасаған қазақ алфавитiмен шығарды.Осыдан-ақ Ыбырай жазуының дәрежесiн аңғаруға болады. Бұған қарағанда, Н.Ильминский қазақ тiлiнiң дыбыс жүйесiн әлдеқайда дұрыс берген. Тек өз досының бастамасын жалғастырмағанын түсiну қиын.

Түркi тiлдерiнiң зерттеудiң жаңа кезеңi В.В.Радлов еңбектерiнен басталады. Ол тюркология ғылымының барлық салалары бойынша жол салып, қажырлы еңбек еттi.

Барлық - Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы ауыл, Коробиха ауылдық округі құрамында.
«Солтүстiк түркi тiлдерiнiң фонетикасы» атты еңбегi немiс тiлiнде жарық көрдi. Ол қазақ тiлiнiң дауыстылар саны 9, дауыссыздар саны 20 деп көрсетедi.

Қысқасы, Қазан төңкерiсiне дейiн орыс тiлi әдебиеттерде қазақ тiлi фонетикасына қатысты негiзгi де қарапайым ұғымдар танымдық мақсатта жалпы баяндалады. Қазақ тiлiнiң дыбыстық жүйесi мен үндестiк заңдарынан бiршама мәлiмет бередi. Қазақ графикасымен жазу тәжiрибесi қалыптаса бастайды. Мұның бәрi айналып келгенде, қазақ тiлiнiң дыбыс жүйесiн, айту, жазу нормаларын зерделеуге көмектеседi.


Тұңғыш қазақ газетi «Түркстан уалаяты» мен қазақ тарихындағы екiншi газет «Дала уалаяты» шыға бастады. Бұл екi газет те араб графикасын пайдаланды.

ХХ ғасырдың басында қазақ тiл бiлiмi қазақ топырағында қаз-қаз басып, бiрте-бiрте ғылым айдынына шықты.

Танымдық - (таным әрекеті, танырлық, танылатын, танып білерлік) танылатын үрдіс; танымдық қызығушылық - ғылым жаңалықтарын; қоғамда болып жатқан өзгерістерді танып білуге деген қызығушылық. Танымдық есеп - жаңа білім іздеуге, оқудағы байланыс, дәлелдерді белсенді пайдалануға түрткі болатын оқу тапсырмасы.
Ұғым - объективті нағыздық нәрселерін және олардың қасиеттерін көрсететін абстрактілі ойлау формаларының бірі. Ұғым туралы мәселені талдауды "белгі" ұғымын қарастырудан бастайық.
Өсімдіктердің, жануарлардың (әсіресе микроорганизмдердің), климат жағдайларының және адамдардың әсерімен өзгерген жер бетінің үстіңгі борпылдақ қабаты. Топырақ бойында құнарлылық қасиеті, яғни өсімдіктерді сумен, басқа да қоректік элементтермен қамтамасыз ететін қабілеті болады.
Мұның көш басында қазақ халқының рухани көсемi, қазақ тiл бiлiмiнiң атасы А.Байтұрсынов тұрды.

А.Байтұрсынов 1912 жылы «Айқапқа» «Жазу тәртiбi» дейтiн мақала жазып, сол тұстағы оқудың жайына тоқталады: орысша, мұсылманша сауат ашуға көп уақыт кететiнiн, оның қиындықтарын айтады.

Ислам (араб.: إسلام‎) - әлемдік монотеисттік-ибраһимдік дін. Христиандықтан кейін дүниедегі ең көп таралған дін болып табылады. «Ислам» сөзі «бейбітшілік», (Аллаһтың заңдарына) «мойынсыну, бағыну» болып табылады.
«Оқу құралының ең ұлылығы-бала оқытатын кiтап», оқу құралы «балалардың жанын қинамайтын» болу керек дейдi. Ондай оқулық жасау үшiн алдымен жазу жөнделу керек, дыбыстар анықталып, «сөз iшiнде қай дыбыс естiлсе, сол дыбыстың әрпiн жазу керек»,-дейдi. Оның айтуынша «қазақ тiлiнде 24 дыбыс бар», оның бесеуi дауысты, екеуi (й,у) жарты дауысты 17 дауыссыз. Мақалада осы дыбыстарды жазу үшiн өзi ойлап тапқан таңбаларды тәптiштеп түсiндiредi.Бұл бiздiң ойлауымызша, Ахметтiң тiл турасындағы, жазу жайындағы алғашқы мақаласы.

Ахметтiң тырнақ алды туындысы 1912 жылы «Оқу құралы. Қазақша әлiппе» деген атпен жарық көрдi. Араб графикасын қазақ тiлiне икемдеп, әр дыбысқа жеке таңба бердi, олардың сөздiң әртүрлi деңгейiнде жазылуын аңғартатын мысалдар, текстер ұсынды, қолданылуындағы ерекшелiктердi ескерттi. Арабтың бiр ғана у әрпiмен жазылатын бес дыбысты бейнеледi. Олар: о,ө,ұ,ү,у. Сондай-ақ и әрпiн үш дыбысқа (ы,i,и) пайдаланды.

Кiтапта қазақ тiлiндегi дыбыстардың таңбасы деп 24 әрiптi санамалайды да, оның бесеуi дауысты, 17-i дауыссыз деп көрсетедi. Жалпы санда й,у бөлiс кезiнде қалып қойған.

Ахметтiң айтуынша, дауыстылар мен дауыссыздардың шегiн жалғаулар арқылы айыруға болады.

Қалып құрылыс алаңында тұрғызылатын монолит бетонды немесе темір-бетонды құралымдар мен ғимараттар пішіндерін жасауға арналған бөлшектер мен элементтер жиынтығы. Ағаштан, металдан, фанерадан, темір-бетоннан, пластмассадан, т.б.
Жалғау- сөз бен сөзді байланыстыратын, сөз аралығындағы қатынастардың көрсеткіші болып табылатын, сөзге грамматикалық мағына үстейтін қосымшалар. Жалғаудың төрт түрі бар: көптік, тәуелдік, септік, жіктік (к.).
Ал, «толық дауыстылар буын iшiнде дауыссыз дыбыстардың алдында да, соңында да келетiн» болса, шала дауыстылар буын iшiнде дауыссыздардан кейiн тұра алмайтынын дұрыс аңғарған.Оның жазу, емле, терминология жайындағы еңбектерi әлi күнге дейiн құнын жойған жоқ.Мамандығы дәрiгер бола тұрып, ғылымның түрлi саласында татымды еңбек еткен Халел Досмағанбетов тiл зерттеушiсi ретiнде бөле-жара айту керек болады.1924 жылы жеке кiтап болып шыққан «Қазақ-қырғыз тiлiндегi сингорманизм» деп аталатын еңбегiн қазақ тiл бiлiмiндегi тұңғыш кең ауқымды ғылыми зерттеу деуге әбден болады.
Ауқым (Диапазон; ағылш. band) - берілген шектерде жатқан спектрдің бір болігі. L-, S, С-, Кu және Кa әріптерімен "band" терминінің үйлесімділігі жер үстілік және ғарыштық телекоммуниканиялық қызметтерді атқаратын, қысқа жиілік жолағын корсету мақсатында қолданылады.
Мұнда қазақ тiлiнiң дыбыс жүйесi, сингорманизм, оның iшiнде тiл үндестiгi егжей-тегжейлi айтылған. Әсiресе кiрме сөздердiң жөн-жосығы жақсы баяндалған.

Ахмет те, Халел де тiлдiң сырын оқулықтан емес, бесiктен бiлiп, есiктен игерген жандар. Көбiсi сөгiлмеген, жазудан теперiш көрмеген, бұл тiлдi бiлгiсi келгендерге бұлардың айтары көп. Қазақ тiлi фонетикасының Кеңес дәуiрiнде зерттелуiне белгiлi фонетист ғалым Ж.Аралбаевтың еңбегi аса зор. Сөздiң айтылуы бар да, жазылуы бар. Әдетте, мынандай көзқарас бар. Дыбыс деген сөздiң мағынасы мол. Айталық, адамға қатыссыз, табиғатта «айналада» болып жататын дыбыстар көп.

Әдет- адамның күнбе-күнгі тіршілік қажетіне байланысты қалыптасқан тұрақты мінез, іс-қимыл ерекшелігі. “Ауру қалса да әдет қалмайды” деу, әдеттің тұрақты қажеттілікке айналғанын көрсетеді. Әдеттің ұнамды, ұнамсыз түрлері болады.
Ғалым (араб.: عالِم‎ - а́лим) - сөзі арабтың а́лим: (дінді) оқыған, оқымысты адамдарына арнап қолданылатын сөзі.
Бізді қоршаған орта: жан-жануарлар мен өсімдіктер, Жер мен Ай, Күн мен алыстағы жұлдыздар - осылардың барлығы да табиғат деген ауқымды ұғымды білдіреді.
Фонетика адамның дыбыс шығару мүшелерi арқылы жасалған дыбыстарды қарастырады. Дыбыс пен әрiп бiр-бiрiмен өте тығыз байланысты болғанмен, олардың бiр-бiрiмен айырмашылықтары бар. Дыбыстау мүшелерi арқылы жасалып, естiлетiн физикалық құбылысты дыбыс деп атайды.
Физика (көне грекше: φύσις - табиғат) - зат әлемді және оның қозғалысын зерттейтін ғылым. Бұл жөнінде физика күш, энергия, масса, оқтама т.б. сияқты тұжырымдамалармен шұғылданады.
Дыбыстардың жазбаша таңбасын әрiп деп атайды. Әрiптердiң жиынтығын алфавит деп атайды.Демек, дыбысты айтамыз және естимiз, ал әрiптi жазамыз және көремiз.Жазуға қарағанда айту әлде қайда маңызды. Басқаны айтпағанда әрбiр адам алдымен сөйлеудi үйренедi де, содан соң жазуға көшедi. Күнделiктi өмiрде де адамның сөздi жазуына гөрi айтуы,оқуынан гөрi тыңдауы көп орын алады. Тiптi үндемей ойлау, оқу, жазудың өзi де дыбыстарды iштей айтумен байланысты. Олай болатыны сөздiң өмiр сүру формасы-дыбыс. Әрiп сол дыбысқа берiлетiн шартты таңба. Әрiптi оқу айналып келгенде, дыбысты айту болып шығады.

Әрiп пен дыбысты шатастыруға болмайды. Әрiп кейде жеке дыбысқа формасында келедi: а,ә,ұ,ұ кейде бiр әрiп мәселен ю,я бiрнеше дыбыстың қосындысын (и,ұ,у), (й,ү,ұ,иа) жасалады.

Форма (Қалып; form) - 1) мәліметтерді ұсыну тәсілі; 2) мәліметтер базасын басқару жүйелеріңде (мысалы, Access-Te) - мәліметтер базасындағы ақпаратты (мәліметтерді) енгізу мен редакциялауға пайдаланылатын дисплей экранына көрнекі түрде ұсыну тәсілі.
Керiсiнше, кейбiр әрiптердiң дыбыстық таңбасы жоқ. Әрiп пен дыбыстың бiр-бiрiне ылғи да сай келе бермеуi сөздiң жазылуымен айтылуының арасында ылғи да ала-құлалық тудырады. Мәселен, адам, жер, ана т.б. Сөздердiң жазылуы бiр-бiрiне жуық. Ал оқы, ойланба, тонға, басшы деген сөздер айтуда оқұ, ойламба, тоңға түрiнде айтылады.

Қазақ тiлiнде 37 дыбыс,42 әрiп бар.Тiл дыбыстары-адамның дыбыстау мүшелерiнiң жемiсi. Дыбыс-тiлдiң бiр жақты единицасы: дыбысталады, бiрақ мағынасы жоқ. Ал олардың белгiлi бiр тiлде қалыптасқан тiркестерi мағыналы сөздердi бiлдiредi. Олай болса, дыбыстар тiлдiң мағыналы единицалары сөз бен морфемаларды құрастыратын материалдар қызметiн атқарады. Сөздер мен морфемаларды құрастыру үшiн әр тiл өзiнде бар толып жатқан дыбыстардың iшiнен санаулы ғана дыбыстар түрлерiн пайдаланады.

Қазақ тiлiнен хабары бар адам бар бал,мал,сал тал: жай,жақ,жап сияқты дыбыс тiркестерiндегi әр түрлi сөздер екенiн бiрден ажыратады. Өйткенi бұларда бiр-бiрiне ұқсамайын дыбыстар бар.Ендi бiр ғана сөздi мысалы: мал сөзiн тiлiмiздiң заңына сай түрлендiретiн болсақ, мыс: малым, малды, малы онда бiр сөзден бiрнеше форма өрбидi де, дыбыстар оларды бiр-бiрiнен ажыратуға тiрек болады.

Қысқасы, тiл дыбыстары сөздер мен морфемаларды құрастыруға, тануға ажыратуға қызмет етедi. Фонема грек тiлiнен алынған. Сөздер ен морфемаларды бiр-бiрiнен ажыратуға септiгi бар тiлдiң ең кiшкене единицасы немесе бөлшегi. Тiл бiлiмiнде дыбыстардың қызметiне орай фонема деген ұғым пайда болды. Фонема-сөздер мен олардың дыбыстық формаларын ажырататын, ары бөлшектеуге келмейтiн дыбыстық единица. Тiл бiлiмiнде фонема деген ұғымның сипатын айқындау фонетика тарихында жаңа үлкен белес алды. Ендi сол фонемалардың табиғатын ашып айқындау мәселелерiне келейiк. Фонема дегенiмiз де -тiл дыбыс болғанда, сөздердiң жiгiн өзгертiп,морфемалардың жiгiн ажырататын дыбыс. Фонема тiл дыбыстарынан бөлек тұрмайды, қайта тығыз байланыста болады. Фонема деген тiлдiң материалдық бөлшегi. Фонемаларды зерттейтiн фонология мен тiл дыбыстарын зерттейтiн фонетика екеуi де екi түрлi пән емес, тiл туралы ғылымның екi түрлi жағы. Сонымен, фонема деген ұғым сөз мағынасын сөздiң жiгiн ажырататын дыбыстар деген ұғыммен байланысты.Фонема бойында бiрнеше белгiлерi болады. Ол белгiлер фонемадан тыс өмiр сүрмейдi, фонеманың бойында жинақталып топталады. Мысалы: қ фонемасының бойында бiрнеше белгiлер бар; қатаңдық, тiл алды.

Белгiлi бiр тiлдiң фонемалар жүйесi бiр-бiрiмен әрдайым қарым-қатынаста, өзара байланыста болатын фонемалардың жиынтығынан құралады.

Жақ, тіл білімінде - сөйлеуші мен өзгелер арасының қатынасын білдіретін, зат есім мен етістікке тән грамматикалық категория. Қазақ тілінде жақтық мағына жіктік, тәуелдік жалғауларымен беріледі. 1-жақ - сөйлеуші, айтушы жақ, 2-жақ - тыңдаушы жақ, 3-жақ - бөгде жақ деп аталады.
Жиынтық - геологияда: жарылымдармен шектеле отырып, бірқалыпты қатпарланған қат-қабаттар тобының немесе қатпарлардың бір бағытта ғана еңістенген осьтік жазықтықтарының бірлестігі.
Фонемалардың тiлдiң фонетикалық жүйесiнен тыс өмiр сүруi мүмкiн емес. Фонемалар белгiлi бiр тiлге тән фонетикалық жүйенiң мүшелерi. Солай болғандықтан, әрбiр фонеманың мазмұны оның фонетикалық жүйеде алатын орнымен айқындалады.
Мазмұн (Оглавление; table of Contents) - 1) мәтіндік құжаттың құрылымдық элементі. Беттердің нөмірі көрсетілген тақырыптардың тізімінен тұрады; 2) объектілердің атауы мен адресінен тұратын кесте.
Фонемалар құрамының жүйелi сипаты олардың бiр-бiрiне қарама-қарсы топтарға жiктелiп топталады. Мысалы, дауыссыздардың қатаң және ұяң дауыссыздар п-б, т-д, с-з, к-г болып тiл алды және тiл арты i,ұ,ы,о,ө болып рет-ретiмен қарсы топтарға жiк-жiгi бойынша топтала бөлiнуi тiлде фонемалар жүйесiнiң бар екендiгiн аңғартады. Тiл бiлiмiнде фонема туралы мәселенiң өзiне тән тарихы бар. Фонема туралы ұғым орыс тiл бiлiмiнде өткен ғасырдың 70 жылдарында пайда болды. Фонема теориясының негiзiн қалаған лингвист-орыс ғалымы И.А.Бодуэн де Куртенэ. Ол ғылыми-зерттеу жұмыстарының әр дәуiрiнде фонема туралы түсiнiгiнде кейбiр өзгерiстер болды.

Бодуэн де Куртенэ фонеманы морфеманың құрамында қараудың қажеттiлiгiн айтады. «Фонемалар өздiгiнен ешқандай мағыналарға ие бола алмайды. Олар әр жақты тiлдердiң элементтердiң құрамында енгендiгi ғана, тiлдiк мәнге ие болып лингвистикалық тұрғыдан таныла алады».

Лингвистика (глоттология, тіл білімі; лат. lingua - тіл) - предлингвистикадан, микролингвистикадан және металингвистикадан құралатын тіл туралы ғылым. Әлем тілдерінің құрылымын, әлеуметтік қызметін, тарихи дамуын және оның жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым саласы.
Ол фонеманың лингвистикалық мәндiлiгiн морфеманың компонентi ретiнде таниды. Бодуэн де Куртенэнiң фонема туралы iлiмiн ары қарай дамытқан оның шәкiртi, академик Л.В.Щерба болды. Ол фонеманың реңктерi туралы мәселеге тоқтала келiп, негiзгi реңк туралы мәселеге айрықша назар аударады. Л.В.Щерба сөздер мен формаларды ажырататын реңктi фонема деп атайды. Әрбiр фонема оны сол тiлдегi басқа, фонемалардан ажырататын белгiлер арқылы анықталады. Белгiлi бiр тiлдiң күллi фонемалары қарама-қарсылықтың бiртұтас жүйесiн құрайды

Бодуэн де Куртенэ мен Л.В.Щербаның фонема туралы iлiмi Ш.Трубецской басқарған прагалық лингвистикалық үйiрмеге әсер еттi. Н.С.

Прага (чех. Praha /ˈpraɦa/) - Еуропаның кіндігі, жүрегі деп саналатын Чехия елінің астанасы. Прага – көнеден сыр шертетін шаһар. Берлиннен, Венадан, Мадрид, Цюрихтан және Еуропаның көптеген қалаларынан ересек көрінеді.
Трубецской фонологиялық iлiмдi жасауда Бодуэн де Куртенэ мен Л.В.Щербаның фонема туралы еңбектерiне сүйенедi. Морфема-тiлдiң ең кiшi мағыналы бөлшегi. Морфемалар сөзден де, қосымшалардан да болады. Мыс: балаларымыз деген сөзде бала-лар-ымыз. Бұлардың әрқайсысының өз мағынасы бар. Осыларды ары қарай бөлшектесек, мағынасыз дыбыстар ғана қалады.

Дыбыс жүйесi қарастыратын мәселелер: тiл дыбыстарының пайда болуы, олардың түрлерi, iштей жiктелуi, сөз iшiнде бiрiне-бiрi ықпал етiп, үйлесетiн, үндесiп, тiркесiп тұрудың тетiгi, буын, екпiн, сөйлеу мен жазудың арақатынасы, орфография, орфоэпия т.б.

Фонетика тiл дыбыстарын және оның заңдылықтарын тексеруде белгiлi бiр тiлдiк теориялық қағидаларға сүйенедi.Бiз дыбыс дегенде әрбiр қазақ тiлiндегi дыбыстарды күрделi тұлға ретiнде қарастырамыз. Сондықтан да фонетика тiлдегi дыбыстарды фонемалық қасиетiне қарай сұрыптайды.Сонда фонема дегенiмiз не?

Сөз мағынасы мен сөз тұлғасын ажыратуға себi бар тiлдегi ең кiшкене дыбыстық единицаны фонема деп атайды.Фонема туралы ғылым фонология деп аталады.Фонология грек тілінен алынған сөз болып,фонеманы зерттейтін тіл білімінің саласы.

Тұлға - жеке адамның өзіндік адамгершілік, әлеуметтік, психологиялық қырларын ашып, адамды саналы іс-әрекет иесі және қоғам мүшесі ретінде жан-жақты сипаттайтын ұғым. Aдамның әлеуметтік қасиеттерінің жиынтығы, қоғамның даму жемісі және белсенді қызмет ету мен қарым-қатынас орнату арқылы жеке адамды әлеуметтік қатынастар жүйесіне енгізудің жемісі.
Қағида немесе принцип (лат. principim – принцип; негіз, алғы бастама) - белгілі білім жүйесінің түп-негізі, алғы бастамасы, абстрактылы түрдегі ең қысқа жалпылама мазмұны. Ғылыми танымда идея, теория, әдіс сияқты таным түрлерімен өзара байланыста тұжырымдалады.
Грек (ελληνικά - гректердің ана тілі, Балқан түбегіне тән Үнді-Еуропалық тіл. Үнді-Еуропалық тілдер ішінде тәуелсіз, жеке тармақ құрайды. Бұл тіл 34 ғасырлық жазбаша құжатталған тарихы бар Үнді-Еуропалық тілдердің ең ежелгісі..

ХХ-ғасырдың екінші жартысында орыс патшалығы қазақ даласын отарлауды аяқтап, орыс шаруаларын жаппай қоныстандыруды қолға алды. Мұның өзі қазақ халқының тілін, дінін, тұрмыс-тіршілігін, салт-санасын білуді бұрыңғыдан да жандандыра түсуге мәжбүр ету. Осы мақсатпен орыс оқығандары бірсыпыра зерттеужұмыстарын жариялады. Олардың ішінде күні бүгінгі дейін ғылыми маңызын жоймаған құнды еңбектер де бар.

Қазақ сөздерін алғаш орыс графикасымен жазған миссио­нер Николай Иванович Ильминский (1322—1891) еді. Ол 1860 жылы Қазанда «Материалы к изучению киргизского наречия» деген 162 беттік еңбегін жариялады. Оның 140 беті-қазақша-орысша сөздік. Сөздіктің бас жағында автордың қазақ тіл, оның дыбыстық, грамматикалық жүйесі жөніндегі пайымдаулары баяндалған. Араб жазуын орыс жазуымен алмастыру жайында алғашқы пікір айтқан.

Н. И. Ильминский қазақ тілінің шешендік,сұлулығына сұқтанды, көне түркілік сөздер көп кездесетініне, өзіндік дыбыстық жүйемен ерекшеленетіне назар аударды.Оның айтуында, қазақ тілінде мынадай дыбыстар бар: дауыстылар-а (ә), е, ы, і, о, ө, ұ, ү, дауыссыздар-п, б, м, у, т, д, н, ж, з, ш, с, р, л, й, қ, ғ, к, г, ң. Яғни дауыстылар-8, да­уыссыздар-19. Бұдан біздің аңғаратынымыз, Н. Ильминский а және ә дыбыстарын (жуанды-жіңішкелі) бір фонема деп қараған.



А. Байтұрсынұлы 1912 жылы «Айқап» «Жазу тәртібі» дейтін мақала жазып, сол тұстағы оқудың жайына тоқталады.
Ахмет Байтұрсынұлы (5 қыркүйек 1872 жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ауылы – 8 желтоқсан 1937, Алматы қаласы) - қазақтың ақыны, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері.
«Оқу құралының ең ұлығы - бала оқытатұғын кітап» (Сонда, 380-6.
Бала - әке-шешенің перзенті, ұрпағы. Жыныс ерекшелігіне қарай ұл, қыз, жас шамасына қарай: нәресте, сәби, бөбек, балдырған, жеткіншек, жасөспірім болып жіктеледі. Ұл-қыздың жарық дүниеге келген сәтінен бастап кәмелетке толғанға дейінгі кезеңі Бала ұғымына сияды.
), Оңың айтуынша, «Қазақ тілінде 24 дыбыс бар», «оның бесеуі дауысты, екеуі (й, у) жарты дауысты, 17 дауыссыз. Мақалада осы дыбыстарды жазу үшін өзі ойлап тапқан таңбаларды тәптіштеп түсіндіреді. Мәселен, жарты дауысты й, у тек «дауысты дыбыстардың соңында айтылады»,-дейді.

Ахметтің тырнақ алды елеулі еңбегі осы 1912 жылы «Оқу құралы. Қазақша әліппе» деген атпен жарық көрді.Кітапта қазақ тіліндегі дыбыстардың таңбасы деп 24 әріпті санамалайды да, оның 5-еуі дауысты, 17-сі дауыссыз деп көрсетеді. Жалпы санда бар й, у бөліс кезінде қалып қойған. Жазуда тоғыз дауыстыға да таңба берілген. Сонымен әліппеде тоғыз дауысты мен 19 дауыссыз жеке-жеке таңбаға ие болған.

А. Байтұрсынұлы еңбектерінің әсіресе елеулісі - «Тіл құрал» атты оқулықтары.«Тіл-құрал» деген аты қандай жат көрінсе, ішкі мазмұны да әуелгі кезде сондай жат көрінер, өйткені бұл-қазақта бұрын болмаған жаңа зат,деп жазды ол алғаш 1914 жы­лы жарық көрген кітабының алғы сөзінде.

Кітап (араб.: ‎ – жазба) - мерзімсіз баспасөз басылымы; көркем-әдеби, қоғамдық-саяси, ғылыми-практикалық мазмұндағы туынды.
Дыбыс таңбасын харіп деп атаймыз... Дыбыс һәм харіп екеуі екі басқа»,— дейді.Кітапта жеке әріптердің, сөз, қосымшалардың жазылу қағидаларына біраз орын берген. Зерттеу объектiсiне қарай жалпы фонетика және жеке фонетика болып екi салаға бөлiнедi. Жалпы фонетика тiл бiлiмiнiң жеке бiр саласы ретiнде адамның сөйлеу аппаратының дыбыстық мүмкiндiктерiн айқындайды.Тiл дыбыстары классификациясының негiзгi принциптерiн белгiлеп бередi. Жалпы фонетика - ғылымының басқа салаларымен, акустикамен, физиологиямен және психологиямен тығыз байланысты

Академик Щербаның айтқанындай : «Жалпы фонетиканы акустика, физиологиядан да басқаша, лингвистикалық айрықша пән ретiнде бөлiп қарау және оны тiл дыбыстарының, адамдардың тiлдiк қатынас жасау процесiнде атқаратын қызметiне орай әлеуметтiк ғылымдардың қатарында қарау керек» (М.В.
Акустика (грекше akustіkos - естілетін, тыңдалатын) - физиканың ең төменгі жиіліктен (шартты түрде 0 Гц) ең жоғарғы жиілікке (1011-1013 Гц) дейінгі аралығын қамтитын серпімді тербелістер мен толқындарды және олардың затпен өзара әсерлесуі мен түрліше қолданылуын зерттейтін саласы.
Щерба. Таңдамалы шығармалары, Л.Г.У. 1958ж,). Жеке фонетика белгiлi бiр тiлдiң дыбыстық құрамын, ондағы дыбыс заңдарын зерттейдi. Осы зерттеу негiзiнде сипаттама фонетика пайда болады.Сипаттама фонетика тiлдiң өмiр сүрiп тұрған дәуiрiндегi дыбыстық құрамын қарастырады. Фонеманың жүйесiн және олардың өзара iшкi байланысын белгiлеп, айқындайды.

Қазақ тілі фонетикасының зерттелу тарихына өз үлесін қосқан бірнеше ғалымдарды айтуғаболады.Мәселен:Н.И.Ильминский,Л.З.Будагов,В.В.Радлов,А.Байтұрсынов,Ә.Жүнісбеков.К.Аханов,Ж.Аралбаев,Н.Сауранбаев,Н Оралбаева,С.Мырзабеков, М.Томанов, Б.Қалиев,М.Джусупов.т.б.



Фонетикалық зерттеуде қолданылатын әдістер.
Әдіс , метод (гр. 'μέθοδος',methodes зерттеу не тану жолы, бір нәрсеге жетудің жолы) - көздеген мақсатқа жетудің тәсілі, тәртіпке келтірген қызмет жүйесі. Әдіс философияда зерттелетін нәрсенің ойша нұсқасын жасау үшін қажетті таным құралы болып табылады.

Сөйлеудің табиғи дыбыстық материясы болып табылатын фонетикалық жағы ерекше зерттеу әдістеріп (метод) қажет етеді. Олай болатыны, фонетика бір жағынан акустикалық (немесе физикалық) аспекті тұрғысынан акустикамен, екінші жағынан физиологиямен (сондай-ақ анатомиямен де) байланысты болып келеді де, бұл ғылымдарда пайдаланылатын әдістер мұнда да қолданылуға тиіс. Әдетте мұны эксперименттік әдіс дейді де, сонымен байланысты қарайды. Бұдан аппаратсыз эксперимент болмайды екен деген ұғым тумауға тиіс. Фонети­ка саласынап мынандай бір қарапайым мысал алып қарастырайық: қазақ тілінде дыбыстардың қалыптасқан орны, үндесу заңдылықтары бар. Соның бірі қатаң дыбыстардан кейін қатаңдар келеді. Бұл заңдылықты елемей, қатаңнан кейіи ұяң дыбыстарды айтып, көрейік: ат-дың, ат-ға, ат-да. Әдейі бұзу үшін болмаса, бұлай айту қазіргі қазақ тілінде мүмкін емес. Фонетикалық көптеген тұжырымдар айту мен қабылдауға, қарапайым тәжірибеге негізделген.

Дегенмен, дыбыстардың акустикалык, мінездемесін күшін, қарқынын, созыңқылығын, сондай-ақ оның артикуляциялық табиғатын, яғни қандай мүшелердің қатысуымен қалай жасалып тұрғанын нақты білу үшін қабылдау арқылы сезіп қою жеткіліксіз, оны тиісті аппараттардың көмегімен қарасты-ру керек.

Экспериментті (грекше — байқау, тәжірибе) фонетика (дұрысы, экспериментті-фонетикалың әдіс) — сөйлеу дыбыстарын акустика мен физиология саласында пайдаланылатын аппараттарды қолдану арқылы зерттеу.

Экспериментті-фонетикалық әдісті екі үлкен топқа бөліп қарастырған жөн:



1) акустикалың әдіс арқылы сөйлеу дыбыстары, олардың акустикалық қасиеттері қарастырылады; 2) физиологиялық әдіс немесе соматикалық әдіс арқылы дыбыстардың жасалуына қандай мүшелер қалай қатысып тұрғаны, оның артикуляциялың ерекшеліктері айқындалады.

Бұл әдістердің әрқайсысы пайдаланылатын құралдың (аппараттың) түріне қарай іштей бірнеше әдіске ажырайды. Сонда:Акустикалың әдіс: 1. Кимографтьщ әдіс; 2. Осциллограф-тъщ әдіс; 3. Спектрографтъщ әдіс.Соматикалық әдіс: 1. Палатографтъщ әдіс; 2. Рентгеногра-фиялыц әдіс; 3. Кинофотога тусіру эдісі.Эксперименте фонетика қазақ тіл білімінде де кең қолданылуда.

Зерттеу объектiсiне қарай жалпы фонетика және жеке фонетика болып екi салаға бөлiнедi. Жалпы фонетика тiл бiлiмiнiң жеке бiр саласы ретiнде адамның сөйлеу аппаратының дыбыстық мүмкiндiктерiн айқындайды.Тiл дыбыстары классификациясының негiзгi принциптерiн белгiлеп бередi.Жалпы фонетика - ғылымының басқа салаларымен, акустикамен, физиологиямен және психологиямен тығыз байланысты.

Академик Щербаның айтқанындай : «Жалпы фонетиканы акустика, физиологиядан да басқаша, лингвистикалық айрықша пән ретiнде бөлiп қарау және оны тiл дыбыстарының, адамдардың тiлдiк қатынас жасау процесiнде атқаратын қызметiне орай әлеуметтiк ғылымдардың қатарында қарау керек» (М.В.Щерба. Таңдамалы шығармалары, Л.Г.У. 1958ж,).

Жеке фонетика белгiлi бiр тiлдiң дыбыстық құрамын, ондағы дыбыс заңдарын зерттейдi. Осы зерттеу негiзiнде сипаттама фонетика пайда болады.Сипаттама фонетика тiлдiң өмiр сүрiп тұрған дәуiрiндегi дыбыстық құрамын қарастырады. Фонеманың жүйесiн және олардың өзара iшкi байланысын белгiлеп, айқындайды. Қазақ тілі фонетикасының зерттелу тарихына өз үлесін қосқан бірнеше ғалымдарды айтуғаболады.Мәселен:Н.И.Ильминский,Л.З.Будагов,В.В.Радлов,А.Байтұрсынов,Ә.Жүнісбеков.К.Аханов,Ж.Аралбаев,Н.Сауранбаев,Н Оралбаева,С.Мырзабеков, М.Томанов, Б.Қалиев,М.Джусупов.т.б.



Дыбыстардың акустикалық қасиеттері.

Сабақтың жоспары.

1.Дыбыстардың акустикалық ерекшелiктерi жайлы.

2.Дыбыстардың артикулияциялық ерекшелiктерi туралы

.3.Дыбыстау мүшелерi жайлы.

Дыбыстың жасалуы. Дыбыс атаулының қандайы болса да серпiндi (соғылмалы) заттың вибрациялық қимылынан пайда болады. Тiлдегi дыбыстар да – күрделенген вибрациялық қимылдың нәтижесiннен өзiнiң ырғағы , күшi, әуенiне қарай дыбыстар әр түрлi болады. Тiлдегi дыбыстардың түрлерiн, кейбiр қасиеттерiн : олардың ырғағы, күшi, әуенiне қарай бiлуге болады.

Дыбыс ырғағы деп бiр секунд iшiндегi дiрiлдiң мөлшерiне байланысты құбылысты айтады.

Секунд - (лат. secunda dіvіsіo - екінші бөліну) (бастапқыда градустың, одан кейін сағаттың) - 1) уақыттың жүйелік бірлігі; СИ жүйесіндегі өлшем бірлігі. Белгіленуі - С; 1 с - Cs атомының (өлшемдер мен салмақтар бойынша 13-Бас конференцияның резолюциясы бойынша, 1967) аса жұқа екі деңгейінің арасынан өткен сәуле шығаруының 9 192 631 770 периодына тең.
Дiрiлдiң саны неғұрлым көбейсе, дыбыстың ырғағы соғұрлым өсiп күшейе бередi. Ал, дiрiлдiң саны азайған сайын дыбыс ырғағы солғындап, әлсiрей бередi. Бiз жоғарыда дiрiл түрлiше болып келедi дедiк. Дiрiл, өзiнiң қимылына қарай екiге ажыратылады: 1. Ритмикалық дiрiл. 2. Ритмикалық емес дiрiл. Сондай-ақ, дыбыстардың жасалуы үшiн резонанс құбылады да (бұл сөз француз тiлiнiң резонанс-жаңғырық деген мағынадағы сөзi бойынша жасалған термин) айрықша қызмет атқарады.

Дыбыс күшi бiр секунд iшiндегi дiрiлдiң қарқынымен байланысты. Неғұрлым дiрiл қарқыны (амплитудасы) көбейген сайын, соғұрлым дыбыс күшi ұлғая түседi. Дыбыс күшi, дiрiл амплитудасы көбейген сайын, дыбыс жiңiшке (ащы) шығады да, керiсiнше, кемiген сайын дыбыс жуан (солғын) шығады.

Резонанс (лат. resono, фр. resonance - үн қосу, дыбыс қайтару) - периодты түрде сырттан әсер етуші күштің жиілігі тербелмелі жүйенің меншікті жиілігіне жақындағанда сол тербелмелі жүйедегі еріксіз тербелістер амплитудасының күрт арту құбылысы; мәжбүр етуші күштің жиілігі жүйе тербелісінің меншікті жиілігіне жуықтаған кезде жүйедегі мәжбүр тербеліс амплитудасының кенеттен артып кету кұбылысы.
Француздар (өзд. атауы - франсе) - ұлт, Францияның негізгі халқы. Франция мен оның иеліктерінде (Гвина, Жаңа Каледония, Реюньон, Француз Полинезиясы), Алжирде, Тунисте, Мароккода, Мадагаскарда тұрады. Француздардың ірі топтары АҚШ, Италия, Бельгия, Швейцария, т.б.
Амплитуда (лат. amplіtudo - шама) - белгілі бір заңдылықпен ауытқитын шаманың өзінің орташа мәнінен не шартты түрде алынған “нөлдік мәнінен” ең үлкен ауытқуы. Мысалы, маятниктің тепе-теңдік қалпынан ауытқуы, айнымалы электр тогының электр күші мен кернеу мәндерінің ауытқуы амплитудаға жатады.
Дыбыс күшiне қарай тiлдегi лептi (динамикалық) екпiннiң сырын бiлуге болады.


ДЫБЫСТАУ МΥШЕЛЕРI.

(Сөйлеу аппараттары)

Тiл дыбыстары дыбыстау мүшелерi арқылы жасалады. Тiл дыбыстары өкпедегi ауаның шығуынан жасалады. Дыбыстау мүшелерiнiң жиынтығы сөйлеу аппараты деп аталады(аппарат- мүше деген сөз). Қазақ тiлiндегi дыбыстау мүшелерi, негiзiнен мыналар: өкпе, тамақ, көмей, дауыс шымылдығы, тамақ қуысы, ауыз қуысы, мұрын қуысы, тiл, таңдай, ерiн, тiс т.б.

Ауыз қуысы (лат. cavum oris) - ас (азық) корыту жүйесі бас бөлімінің аддыңғы бөлігі. Ауыз қуысының сүйектік негізін: тұмсық сүйек, жоғарғы жақ сүйек, тандай сүйек, төменгі жақ сүйек, тіл асты сүйек құрайды.
Дыбыстау мүшелерi ауа жүретiн каналдың бойына орналасқан. Дыбыстау мүшелерi дыбыс шығару қасиеттерiне қарай негiзiнен үш топқа бөлiнедi :
Тыныс мүшелерi

Тыныс мүшелерiнiң бастысы - өкпе. Өкпе қолқамен ұштасады. Қолқа екi тарамданып, жоғары жақтан кеңiрдекпен жалғасады. Өкпе көрiк секiлдi. Бiрде ауаны сыртқа жiбередi, яғни экспирация жасалады. Ал бiрде ауаны iшке тебедi, яғни энспирация жасалады. Ауаның кеудеге енуi өкпенiң аясын кеңейтедi, ол ауаның кеудеден шығуы өкпенiң аясын тарылтады.

Кеуде - көкірек, (жануарларда) алдыңғы немесе (адамдарда) жоғары дене бөлігі. Кеуде пішіні омыртқалыларда қаңқамен-көкірек қуысы, иық белдеуі мен кеуде қуысы бұлшық еттерінің орналасуымен байланысты. Буынаяқтылар кеудесі 3 бөліктен құралған, алдыңғы, ортаңғы және артқыкеуделік; әрқайсысында 2 жұп аяқ орналасқан, ал қанатты жәндіктердің ересектерінде ортаңғы және артқыкеуде бөліктерінде бір, жұп қанаттары бар.
Тiлдегi дыбыстар өкпедегi ауаның сыртқа шығуымен байланысты жасалады.

Тамақ мүшелерi

Тамақ мүшелерiнiң бастысы – дауыс шымылдығы. Тамақ – кеңiрдектiң кеңейген жоғары тұсы. Тамақтың сырт жағында жұтқыншақ, ал iш жағынан дауыс шымылдығы болады. Кеңiрдектiң арт жағында өңеш болады. Тамақ пен кеңiрдек – ауа, дыбыс жүретiн жол. Өңеш – тамақ жүретiн жол. Тамақтың iш жағында қабаттасып жатқан екi пар бүршiктiң сыртқы екеуi жалған дауыс шымылдығы болса, ал астыңғы екеуi нағыз дауыс шымылдығы болып табылады. Дауыс шымылдығының арасы дауыс түтiгi деп аталады. Дауыс шымылдығы ауаға тосқауыл жасайды. Ол кейде керiлiп, кейде жиырылып тұрады. Дауыс шымылдығы керiлiп тұрса, дiрiл пайда болады. Сөйтiп, онда үн болмайды, үн де шықпайды. Үндiлердi айтқанда дауыс шымылдығы жиiрек дiрiлдейдi. Ал, ұяңдарды айтқанда сирегiрек. Қатаңда дiрiл болмайды.

Қуыс мүшелерi

Қуыс мүшелерi қызметiне қарай уш топқа бөлiнедi: Тамақ қуысы, ауыз қуысы, мұрын қуысы.Тамақ қуысы жоғарыда айтқандай тамақтың жоғары жағында, ауыз қуысының арт жағында болады. Тамақ қуысының жиырылуынан салдыр пайда болады. Тамақ қуысы дауыстылардың әуенiн жасауға қатысады. Ауыз, мұрын қуысы да дыбыстарға жаңғырық қосып, резонаторлық қызмет атқарады.

Жаңғырық - бақылаушының әр түрлі тосқауылдан (үй қабырғасы, орман, т.б.) шағылған толқынды (акустикалық, электр магниттік, т.б.) қабылдауы. Бақылаушы акустикалық Жаңғырықты, мысалы, дыбысты шағылдыратын беттен қысқа уақытқа созылған дыбыс импульсін (соққы, қысқа мерзімді айқай) шағылған сигнал ретінде қабылдайды.
Ауыз қуысындағы мүшелер : бұл мүшенiң бастысы – тiл. Тiл өте жылжымалы келедi. Ауыз қуысындағы өзге мүшелерге қақтығысып iлгерi – кейiн жүйткiп отырады. Тiл қимылы арқылы жуан, жiңiшке дауысты дыбыстар жасалады. Тiл мен тiстiң қимылы арқылы т,д дыбыстары жасалады.Мысалы: қ, ғ, к, г сияқты тiл арты дыбыстары жасалады. Ауыз қуысындағы мүшелердiң бiрi – ерiн. Дыбыстарды шығаруда үстiңгi ерiннен гөрi астыңғы ерiннiң қызметi мол. Ерiн қызметi арқылы ерiндiк дауыстылар жасалады. Мысалы: о, ө, ұ, ү, у. Сондай-ақ дауыссыз дыбыстар да жасалады.Мысалы: б, м, п. Ауыз қуысындағы тағы бiр мүшенiң бiрi – таңдай. Дыбыстардың жасалу орнына қарай бұл мүше үш топқа бөлiнедi:

1. Алғы таңдай.

2. Орта таңдай.

3. Артқы таңдай.

Алғы таңдай

Үстiңгi күрек тiс тұрған қызыл иекпен (альвеолмен) ұштасады. Дауыссыздар альвеол арқылы көп жасалады. Артқы таңдай кiшкене тiлмен жалғасады. Кiшкене тiлдiң екi түрлi кызметi бар: 1. Кiшкене тiл ауыз жолын бөгейдi. Мұнда iштен шыққан ауа мұрын жолы арқылы өтедi, яғни м, н, ң дауыссыздары жасалады. Iштен шыққан ауаны фонациялық ауа деп атайды.2.Кiшкене тiл мұрын жолын бөгейдi. Онда фонациялық ауа ауыз жолы арқылы өтедi. Ауыз қуысы бiрде тартылып, бiрде керiлiп тұрады. Мұндай кезде иектiң қызметi мол. Иекпен ұласып жатқан мүше – тiл. Ол кейде төмен түседi. Онда ауыз мол ашылады. Ал, иек жоғары көтерiлсе, ауыз тар ашылады. Тiлiмiздегi дауыстылар ауыздың кең және тар ашылуына байланысты ашық және қысаң дауыстылар болып екiге бөлiнедi. Мұрын қуысы арқылы көбiнесе үндi дауыссыздар жасалады. Үндi дауыссыздардың жасалу орны ауыз қуысы боланмен фонациялық ауа мұрыннан шыққандықтан оларды мұрын жолды үндiлер дейдi. Дыбыстау мүшелерiнiң қызметi кейде актив, кейде пассив болады. Актив мүшелер жылжымалы келедi. Ал пассив мγшелер онша көп әрекет жасамайды.

Тiлiмiздегi дыбыстардың көбi актив мγшелердiң қимылынан пайда болады.Дыбыстардың артикулияциялық ерекшелiктерi. Дауыстылар мен дауыссыздардың айырмашылығы.Тiл – тiлдегi дыбыстар акустикалық және артикулияциялық ереккшелiктерiне қарай негiзiнен екi топқа бөлiнедi : 1. Дауысты дыбыстар (вокализм). 2.Дауыссыз дыбыстар (консонантизм).

Дыбыстарды дауыстылар және дауыссыздар деп топтастырудың тiл бiлiмiнде ұзақ, тарихи жолы бар. Тiлдегi дыбыстарды дауыстылар және дауыссыздар деп топтастыруға негiз болатын тiрек, олардың акустикалық және физиологиялық жақтары. Дыбыстарды акустикалық тұрғыдан қарағанда дауыстылар мен дауыссыздарды бiр-бiрiнен ажырату музыкальды γн, тон мен салдырға негiзделедi. Дауыстыларда γн басым болады да, дауыссыздарда салдыр басым болады. Салдырдың элементтерi дауыссыздарда мγлде жоқ деуге болмайды. Кей дауыссыздарда яғни Ұяң дауыссыздарда музыкальды γн (тон) бар. Акустикалық тұрғыдан қарағанда сонар дыбыстарда мәселен: л, р дыбыстарын дауыссыздар қатарына жатқызуға негiз аз. Себебi сонар дыбыстарда салдыра қарағанда үн басым. Сондықтан да бұлар аралық дыбыстар деп аталады.

Аралық (лат. intervallum) - Cаптағы, ұрыс алдындағы, ұрыстық және жорықтық реттегі әскери қызметшілердің, қарулардың, машиналардың, ұшу апараттарының, кемелердің, сондай-ақ бөлімшелер мен бөлімдердің арасындағы майданшеп бойынша қашықтық; Көршілес қарулар снарядтарының көрші түсу нүктелері арасындағы майданшеп бойынша кашықтық; Зениттік басқарылатын ракеталарды жіберу, сондай-ақ торпедалар жіберу кезіндегі аралық үзіліс; Бірінен кейін бірі ұшқан ұшақтардың (тікұшақтардың) бір шектен не бір нүктеден кезектесе ұшып өтуге тиіс кауіпсіз уақыт аралығы.
Дауысты және дауыссыз дыбыстардың мына тәрiздi физиологиялық ерекшелiктерi бар:

1.Дауысты дыбыстарды айтқанда фонациялық ауа кедергiге ұшырамай, тосқауылсыз, еркін шығады.

2.Дауысты дыбыстарды айтқанда дыбыстау мγшелерiне кγш тγспей, оның

қалпы жайдары болады.

3.Дауысты дыбыстарды айтқанда фонациялық ауа баяу, лепсiз шығады.
Дауысты дыбыстардың құрамы

Қазiргi қазақ тiлiнде тоғыз (9) жалаң дауысты дыбыстар (монофтонг) бар.Олар мыналар : а, о, ә, е, ө, ы, i, ұ, γ. Сондай-ақ екi қосынды дауыстылар да бар (дифтонг). Олар мыналар : и және у дыбыстары. Дауысты дыбыстардың халықаралық терминi вокализм деп жγргiзiледi. Қазiргi қазақ тiлiнде дауысты дыбыстар ерiннiң қызметiне қарай екiге бөлiнедi :1.Ерiндiк дауысты дыбыстар : о, ө, ұ, γ, у.2.Езулiк дауысты дыбыстар : а, ә, е, ы, i, (и, э).Езулiк дауысты дыбыстарға қосарлы и дыбысы да кiредi. Сондай-ақ орыс

тiлiндегi ә дыбысы да енедi. Дауысты дыбыстардың былай бөлiнуi ерiннiң артикулияциялық ерекшелiгiне байланысты болады. Дауысты дыбыстар ерiннiң қызметiне қарай бөлiнгенде, оның мынадай екi тγрлi ерекшелiгi ескерiледi:

1.Ерiндiк дауыстыларды айтқанда ерiн алға қарай сγйiрленедi.

2.Ерiндiк дауыстыларды айтқанда ерiн дөңгеленiп бiтедi. Осы екiартикулияциялық қызметiнiң нәтижесiнде о, ө, ұ, γ, у дыбыстары жасалады.Езулiк дауысты дыбыстарды айтқанда езудiң мына сияқты артикулияциялық қызметi айқындалады. Езулiк дауысты дыбыстарды айтқанда ерiн кейiн тартылады, езулiк дауысты дыбыстарды айтқанда езу жиырылады. Соның нәжесiнде мынадай езулiк дауыстылар жасалады: а, ә, ы, i, е, (э) и. Бiз жоғарыда дыбыстау мγшелерiнiң қимылына қарай дауысты дыбыстар γш топқа бөлiнедi дедiк :

1.Дауысты дыбыстар ерiннiң қатысына қарай бөлiнедi.

2.Дауысты дыбыстар иектiң (жақтың) қатысына қарай бөлiнедi.

3. Дауысты дыбыстар тiлдiң қалпына қарай бөлiнедi.

Дауысты дыбыстар тiлдiң қалпына қарай жуан (гуттураль) және жiңiшке (платоль) болып бөлiнедi. Жуан дауыстыларға: а, о, ы, ұ, (у) дыбыстары жатады. Жiңiшке дауыстыларға ә, ө, i, γ, е, (э), (у) дыбыстары жатады.

Тiлдiң арты таңдайға қарай жиырылып , бγктелiп жатуынан жуан дауыстылар жасалады. Ал, тiлдiң таңдайдың алдыңғы жағына жуықтай айтылуынан жiңiшке дауыстылар жасалады. Бiз жоғарыда жақтың ашылуына байланысты дауыстылар екiге бөлiнедi дедiк. Жақтың ашылуына қарай ашық және қысаң дауыстылар болып екiге ажыратылады. Ашық дауыстыларға : а, ә, о, ө, е (э) дыбыстары кiредi де, қысаң дауыстыларға ы, i, у, ұ, у, и дыбыстары кiредi. Ашық дауыстылар жақтың кең ашылып, иектiң төмен тγсұiнен жасалады. Ал, қысаң дауыстылар жақтың тар ашылуынан жасалады. Сондай-ақ дауыстылардың аралық белгiлерi де бар.

Ашық дауыстылар мен қысан дауыстылардың аралығындағы дыбыстар о, ө, ы дыбыстары. Дауысты дыбыстардың көбi ашық дауысты мен қысаң дауысты дыбыстардың арасынан орын алады. Бұл сиықты аралық дыбыстар не ашық, не қысаң дауысты дыбысқа бейiмделуiне қарай 2 топтың бiрiне шартты тγрде телiнедi. Дауысты дыбыстардың ерiннiң қатысына қарай бөлiнуi ерiндiк дауысты дыбыстар.

Ерiндiк дауысты дыбыстарға о фонемасы жатады. О фонемасы ерiннiң дөңгеленуi арқылы айтылатындықтан ерiн дауыстысы деп жγргiзiледi. Бұл фонеманы айтқанда иек а-ны айтқаннан гөрi жоғарырақ көтерiледi де, ы-ны айтқандағыдан гөрi төменiрек тγсiп, ауыз кең ашылып тұрады. Ауыз ашылу қалпы жағынан ерiнге жуық айтылады да, бiраз тiл кейiн жиырылып тұрғандықтан о жуан дауысты болып айтылады. О фонемасы қазақ сөздерiнiң соңында кездеспейдi, сөз басында, ортасында ұшырайды. Мысалы : орақ, отан, қол, сол, Шолпан, қолқанат т.б.. Бiрақ интернационалдық сөздердiң қай буынында болса да келе бередi, сөз соңында ұшырайды. Мысалы : кино, пальто, Бюро т.б.

Кино(гр. kіneo – жылжытамын, жылжимын), кино өнері - өнердің бір саласы, кинематографияның техникалық негізде қалыптасқан көркем шығармашылық түрі. Фильмді жа-сауға әр алуан мамандықтағы шығармашылық қызметкерлер: кинодраматург, режиссер, актер, оператор, суретші, композитор, продюсер, каскадер, экономист, менеджер, т.б.
О фонемасының жiңiшке сыңары ө фонемасы. О-ның жiңiшке сыңарын корреляция деп атйды, о фонемасы тiлдiң iлгерi жылжып жатуынан пайда болады. Ал ерiн мен иек артикулияциясы жағынан о мен ө бiркелкi жасалады. Яғни қос ерiннiң алға қәрай сγйiрленiп, дөңгеленуiнен жасалады. Ө фонемасының жiңiшкелiгi е тәрiздi болып келедi. Ө фонемасы сөздiң бас буынында, ортасында келе бередi де, ал соңында қазақ сөздерiнде де кездеспейдi. Мысалы : өрiк, өлке, өнер, төс. Ө фонемасы өзiнен кейiн келген е фонемасының айтылуыда ө-ге ұқсата жымдасады. Мысалы: өте сөзi өтө тγрiнде айтылады: төте-төтө ,көсем-көсөм, кγрек сөзi кγрөк тγрiнде айтылады т.б.

Ерiн даγыстыларының тағы бiр тγрi-ұ фонемасы. Ұ фонемасы да ерiн фонемасының қатарына кiредi. Бұл фонеманы айтқанда ерiн фонемасының айтқаннан гөрi сәл сγйiрленiп тұрады. Бiрақ тiл артикулияциясы жағынан о фонемасынан айырмасы жоқ. Бұл да жуан дауыстыларға жатады. Акустикалық жақтан қысаң дауысты дыбыс. Себебi жақтың болар-болмас ашылуы аркылы жасалады. Сондай-ақ иеқтiң жоғары қөтерiлуiнен, ауыздың тар ашылунан пайда болады.

Қазақ сөздерiнiң бас буынында, ортасында келе бередi. Соңында ешқашан кездеспейдi. Мысалы: ұ мен ұрық, құлын, жұлын т.б. Ұ фонеамасы сөз iшiнде екiншi буында келгенде тетелес тұрған ұ фонемасынын ықпалымен ы дыбысы айтылуында ұ болып естiледi. Мысалы: Құлын-құлұн, құлық-құлұқ т.б. Ерiн дауыстылардың таы бiр тұрi - у фонемасы. У фонемасы ұ фонемасының жiңiшке тγрi (корреляциясы). Бұл у фонемасы да қос ерiннiң алға қарай дөңгелене барып, сγйiрленуi арқылы жасалады. Осы у фонемасы сөздiң басында, ортасында кездеседi де, сөз аяғында ұшырмайды. Мысалы: γкi, γмiт, γкiмет, тγзiм, жγзiк т.б. У-фонемасы өзiнен кейiн келген езулiк дауысты дыбысты нақ өзiндей елiктiредi. Мысалы: жγзiк сөзi айтылуда жγзγк турiнде айтылады.
Езу дауыстылары

Жоғырыда айтқандай езу дауысты дыбыстарды айтқанда езудiң қимылы ерекше болады. Осы езу дауыстыларына а фонемасы жатады. Бұл а фонемасы дауыстылардың iшiндегi мейлiңше ашық айтылатын дыбыс болып табылады. Осындаға а фонемасы иектiң төмен тγсуi аркалы дыбысталады. Жасалау орны жағынан тiлдiң кейiн жиырылуынан пайда болады. Бұл дауысты дыбысты айтқанда ерiнiң сγйiрленбей, керiсiнше тартылуы арқалы дыбысталғандықтан езу дыбысы деп аталады.

Осы а фонемасы қазақ сөздерiнiң барлық iшiнде (позициясында) яғни басында, ортасында , аяғында келе бередi. Мысалы : ана, дала, қала т.б.

Дала - Жер бетіндегі, негізінен, шөптесін өсімдіктер, оның ішінде шым топырақтық астық тұқымдастары (селеу, қау,боз, бетеге, қоңырбас, т.б.) өсетін ландшафтық-белдемдік өңірлердің жалпы атауы. Дала жер шарының қоңыржай белдеулеріне, қара және қоңыр топырақты аймақтарға тән.
Қала, шаһар - тұрғындары өнеркәсіп, сауда, қызмет көрсету орындарында және ғылыми, мәдени, басқару мекемелерінде жұмыс жасайтын, халқы тығыз орналасқан ірі елді мекен. Әдетте қала Тұрғындар районы, Өнеркәсіп районы, Сауда районы, кейбірінде Әкімшілік басқару районы секілді негізгі райондарға бөлінеді.
Сондай-ақ а фонемасы көп буынды сөздегi бiркелкi келген а фонемасы екiншi буында кγңгiрттеу естiледi. Мысалы: балалар, шағалар . Осы сөздердiң екiншi буынындағы а өзге буындағы а дыбысына қарағанда кγңгiрттеγ естiлiп тұр. Бұл фонема тγбiр тұлғалы сөзде де, туынды тұлғалы сөзде де кездесе бередi. Мысалы: қала, бала, қалалар. Мұнда көптiк жалғауында кездесiп тұр. Сондай-ақ а фонемасы септiк жалғауында да кездеседi. Мысалы: қалаға, далаға, қолына барыс септiгiнде , жатыс септiгiнде қалада, қалаңнан. Қазақ тiлiндегi негiзгi морфемада, яғни тγбiр сөзде а фонемасы кейде ә дыбысымен ауысып отырады. Мұндайда ол фонемалық қасиетке ие болады. Мысалы: мына сөздердi салыстырып қараңдар: ал-әл, сат-сәт т.б. а фонемасы қосымшаларда да е фонемасымен ауысып отырады. Мысалы: колхоздар, сөздер, тауа-γйге, тауда-γйде.

Ә фонемасы, бұл а фонемасының жiңiшке сыңары. Бұл а-дан жасалу жағынан ажыралады. Мысалы: а фонемасы тiлдiң кейiн жиырылуы арқылы жасалса, ә фонемасы тiлдiң iлгерi созылуы арқылы айтылады. Ә фонемасы қазақ тiлiнде сирек кездеседi. Көбiнесе сөздiң бас буынында ұшырайды. Мысалы: әскер, әсем. Ә фонемасы ш, ж, й дыбыстарымен тетелес ә дыбысына айналып айтылады. Мысалы: жай-жәй, шай-шәй.


  1   2   3   4   5   6


жүктеу 0.78 Mb.