Главная страница
Контакты

    Басты бет


Информация және информатика Информация

жүктеу 148.67 Kb.



жүктеу 148.67 Kb.
бет1/2
Дата30.03.2017
өлшемі148.67 Kb.

Информация және информатика Информация


  1   2

Информация және информатика
1.1. Информация
Біз бәріміз бала кезімізден бастап информация алмасу процесіне қатысамыз.

Ақпарат (лат. informatio - түсіндіру, мазмұндау) ұғымы күнделікті өмірден бастап техникалық салада пайдаланылатын көп мағыналы ұғым. Жалпы алғанда бұл ұғым шектеу, байланыс, бақылау, форма, инструкция, білiм, мағына, құрылым, бейнелеу, сезіну тағы басқа ұғымдармен тығыз байланысты.

Кітап, газет және журнал оқығанда, радио

тыңдап, теледидар көргенде, мұғаліммен, ата-аналармен,

достарымызбен әңгімелескенде әртүрлі информация аламыз.

Адамдардың үйде, мектепте, жұмыста және көшеде бір-бірімен

сөйлесуі де информация түрлерінің: сөздердің, ойлардың,

хабарлардың, мәліметтердің алмасуына мысал бола алады.

Теледидар - телехабар бағдарламаларындағы бейне мен дыбыстық сүйемелдеудің радио сигналдарын күшейту мен түрлендіруге арналған теле, радиоқабылдағыш теледидар түрлі түсті, ақаласықара кескінді, стационарлы және тасымалды болып ажыратылады.

Кітап (араб.: ‎ – жазба) - мерзімсіз баспасөз басылымы; көркем-әдеби, қоғамдық-саяси, ғылыми-практикалық мазмұндағы туынды.

Мәліметтер (данные; data) - автоматты құралдардың көмегімен, кей жағдайда адамның қатысуымен, өңдеуге I ыңғайлы түрде берілген мағлұмат. Мәліметтердің кірістік, шығыстық, басқару, проблемалық, сандық, мәтіндік, графикалық және т.б.

Адамдардың араласуы мен бірге жүруі - жұмыс істеу, оқу және

ойнау - информация алмасуынсыз жүзеге аса алмайды. Берілген

информациялар өзімізге, заттарымызға қатысты айтылып,

айнала ортамызда болып жатқан оқиғалармен тығыз байланыста

болады.
Информацияны жазу мүмкіндігі пайда болғаннан бастап,

информация алмасу тек ауызба-ауыз айтумен немесе әртүрлі

қимылдармен ғана емес, оқу-жазу арқылы да беріле бастады.

Оқи білу жәнз ойын жазып жеткізе білу - адамзаттың сауаттылы-

ғының белгісі бола бастады. Ойды жазып қалдыру тек мағлұмат

пен хабар алмасу ғана емес, адамзаттың ізгі қазыныларын

үрпақтан ұрпаққа жеткізу мүмкіндігін берді.
XV ғасырда мәліметті қағазға басып шығару станогының

пайда болуы кітап шығару ісін жолға қойып, адамзаттың алтын

ойларын тікелей көпшілікке жеткізуге мүмкіндік жасады.

Кітаптарды, оқулықтарды көптеп басып шығару, көпшілік

кітапханаларының ашылуы адамзатты жалпы сауаттылыққа

жетелеп, мәдениеттің жаңа даму кезеңін бастады деуге

болады.
ХІХ-ХХ ғасырлардағы телеграфтың, телефонның, радионың

шығуы информацияны кез келган қашықтыққа жарық сәулесі-

нің тарау жылдамдығымен жеткізуге мүмкіндік берді.

Ғасыр - 100 жылға тең уақыт бірлігі. Грегориан күнтізбесіне сәйкес алғашқы ғасыр 1 жылдың қаңтардың 1 басталып желтосанның 31де аяқталған.

Ал теле-

дидардың шығуы үйде отырып-ақ, дүниеде не болып жатқанын

біліп, кино, спектакльдерді көріп, оқып үйрену бағдарламала-

рын толық жүзеге асыра алатын күйге жеткізді.


Мәліметтерді іздеу мен өңдеудің бүрын болмаған жаңа

мүмкіндіктерін XX ғасырдың ортасында шыққан электрондық

есептеу машиналары (ЭЕМ, шет елдерде олар компьютер деп

аталады) берді. ЭЕМ-дер әуелде есеп-қисап жұмыстарын

автоматтандыру үшін шығарылған еді. Кейіннен олардағы

мәліметтерді магниттік таспаларға жазып, қағазга басып, ЭЕМ

экранына шығару қасиеттері бар екені анықталды. Оларды

дамыта отырып, архив жасау ісінде, мәтіндерді теріп түзетуде,

сызу мен графикалық жұмыстарда, өндірісті автоматтандыруда

және де басқа адамның көптеген қызмет салаларында қолдана

бастадық
"Информация" термині латынның түсіндіру, баяндау, білу

деген үғымынан туындаған ағылшынның information сөзінен

шыққан. Информацияны біз ауызша немесе жазбаша түрде,

қимыл не қозғалыс түрінде бере аламыз. Кез келген керекті

информацияның мағынасын түсініп, оны басқаларға жеткізіп,

соның негізінде белгілі бір ой түйеміз.

Графика - (гр. graphein, тырнау, жазу, салу дегеннен) Жазуда қолданылатын таңбалардың (әріп және тыныс белгілерінін) жиынтығы. Жазу танбалары жүйесі мен тілдін фонетикалық жүйесінің ара қатынасын, байланысын білдіреді.

Мағына - сөздердің ұғыммен байланысты мәні, мазмұны. Сөз мағынасының қалыптасуына ұғымнан басқа да жәйттер себеп болады, ол адамның дүниеге көзқарасын, көңіл-күйін білдіреді. Сөз ұғымы тұтас, дербес болғанымен, мағынасы әлдеқайда кең әрі бірнешеу болуы мүмкін.


Сабақ үстінде мүғалім жаңа информацияны оқушыларға

жеткізеді, ал оқушылар оны қабылдап, мағынасын түсініп,

естерінде сақтайды және жауап береді. Оқып үйренуге керекті

информацияны компьютерден де алуға болады, мәселен ол

суреттерді, оған қажет түсіндіру мәтіндерін, тексеру сүрақ-

тарын арнайы программа көмегімен экранға шығарып береді.

Біз өзімізге қажет информацияны оқулық пен кітаптардан,

газет-журналдардан, теледидар хабарлары мен кинофильмдер-

ден алып, керектілерін дәптерге конспект түрінде жазып аламыз.

Өндірістегі информация жиыны сызулар мен мәтіндер түрінде,

анықтамалар мен есеп беру, кестелер түрінде кездеседі.

Осындай информацияларды ЭЕМ арқылы да алуға болады.

Информация кез келген түрде бізге белгілі бір мағлүматтар

береді. Ол біздің айналамызда не болғаны немесе не болып

жатқаны туралы деректер бере алады, мысалы: кеше не істедік,

ертең не істейміз, мектеп бітіру кешінде қандай көйлек киеміз

немесе қайда жүмыс істейміз деген сүрақтарға жауап бере

алады. Бірақ информация әрқашан белгілі бір түрде - әңгіме,

сурет, мақала және т.б. түрінде болуға тиіс. Сызулар мен

музыкалық шығармалар, кітаптар мен суреттер, спектакльдер

мен кинофильмдер - бәрі де информацияны жеткізу түрлері

болып саналады. Қандай түрде берілсе де информация өзімізді

қоршаған ортаның нақты немесе қиялдағы көрінісі болады.

Жалпы түрғыдан алғанда, информация - таңбалар мен

сигналдар түрінде берілген әлемнің, заттың бейнесі болып

саналады.

Таңба (знак; character, symbol) - есептеуіш техникасында қолданылатын алфавиттің жеке символы. Арифметикалық амалдар таңбасы (знак арифметической операции; arithmetic operation character) - арифметикалық амалдарды анықтайтын алфавит белгісі (әдетте, +,-,*,/ ).

Информация алу дегеніміз - бізді қоршаған

қүбылыстар меи нысандардың өзара байланыстары, қүрылымы

шмесе олардың бір-біріне қатысуы жөнінде нақты мағлүматтар

мен мәліметтер алу дегш сөз.
Сонымен, информация - белгілі бір нәрсе (адам, жануар,

зат, құбылыс) туралы таңбалар мен сигналдар түрінде

берілетін мағлұматтар.

Мағлұматты қорыту (Обобщение понятия; concept generalization) - тек қорытылған мағлұмат көлеміне кіретін объектілерге жататын нышандарды алып тастау жолымен аз көлемді мағлүматтан үлкен көлемді мағлүматқа өтуге мүмкіндік беретін логикалық операция.

Сигнал (лат. signum - белгі) - берілген хабарды тасымалдайтын(алып жүретін) физикалық процесс.


Информацияның түпкі заттық мазмүны оның негізгі

қасиеттерін - дәлдігі мен толықтығын, бағалылығы мен

қажеттілігін, анықтылығы мен түсініктілігін ашуға көмектеседі.

Информация істің ақиқаттық жағдайын толық ашатын болса,

оның дәл болғаны. Дәлдігі жоқ информация оны түсінбеу-

шілікке және соған байланысты теріс шешім қабылдауға әкеліп

соқтыруы мүмкін.
Егер информация оны түсінуге және белгілі бір шешім

қабылдауға жеткілікті болса, онда оның толық болғаны.

Информацияның толық болмауы ол жөнінде белгілі бір түжы-

рымға келуге кедергісін тигізіп, қателікке үрындыруы мүмкін.



Информацияның бағалылығы, оны пайдалана отырып,

қандай мәселелер шеше алатынымызға байланысты болады.

Өзекті (дер кезінде берілген) информация жүмыс шарттары

өзгерген жағдайда өте керек болады.


Егер бағалы, әрі өзекті информация түсініксіз сөздермен

жазылса, оның пайдаға аспайтыны өзінен-ақ белгілі. Егер

информацияны пайдаланушылар тілінде жазса, ол тусінікті

болады.
Информация түрлері: мәтін, сурет, фотобейне, дыбыстық

сигналдар, электр сигналдары, магниттік жазба және т. б.

Қоғамның даму кезеңдерінде адамдар көптеген тілдерді

пайдаланды, олар: қимылдар мен мимика тілі, сызу-сурет

тілдері, музыка тілі мен сөйлесу тілдері, т.б.

Көптеген тілдердің негізі алфавит (әліп-би) болып саналады.
Алфавит - белгілі бір тілдің кез келгея сөздерін құрай алатын

символдарының жиыны.

Алфавит мысалдары:1. Латын алфавиті: A, B, С, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, О, Р, Q, R, S, T, U, V, W, X, Ү, Z.

Латын әліпбиі, әлемде кеңінен қолданылады. Б.з.б. 7 ғасырдада Римде грек және этрус әліпбиінің тармағы ретінде пайда болып, б.з. 1 ғасырында қалыптасты. Жазу оңнан солға немесе солдан оңға қарай (брустрофедон бойынша) жазылып, бағыты әрдайым алмасып отырған. Б.з.б.

2. Қазақ алфавиті: А, Ә, Б, В, Г, F, Д, Е, Ё, Ж, 3, И, Й, К, Қ, Л,

м, н, ң, о, ө, п, Р, с, т, у, ұ, ү, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ, ъ,

Ы, I, Ь, Э, Ю, Я.

3. Табиғи (натурал) сандар алфавиті: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.

4. Екілік сандар алфавиті: 0, 1.

Екілік сандар алфавитінің қарапайымдылығы оны есептеу

техникасында кең қолдануға мүмкіндік берді. 0 жәж 1 мәндері

ЭЕМ-дерде "магниттелген - магниттелмеген", "заряды бар

- заряды жоқ", "іске қосылған - қосылмаған" деген сияқты

және тағы да басқа физикалық қалыптармен көрсетіледі.

Сан - мөлшерді сипаттайтын, санауда пайдаланылатын абстракт нәрсе.

Физика (көне грекше: φύσις - табиғат) - зат әлемді және оның қозғалысын зерттейтін ғылым. Бұл жөнінде физика күш, энергия, масса, оқтама т.б. сияқты тұжырымдамалармен шұғылданады.

Екілік

сандар көмегімен кез келген алфавиттің символдары кодтар

түрінде таңбалана алады, яғни бұл - кез келген тілде жазылған

мәлімет екілік кодтар түрінде бейнелешді деген сөз.

Мысалы, ЭЕМ-де латын, қазақ алфавиттерінің әріптері жәнз

цифрлар 0 мен 1 тізбегінен тұратын сегіз екілік таңбамен

бейнеленеді:

Әріп Код Әріп Код Сан Код

A 10000000 A 01000001 0 00110000

Ә 11110000 В 01000010 1 00110001

Б 10000001 С 01000011 2 00110010

В 10000010 D 01000100 3 00110011

Г 10000011 Е 01000101 4 00110100

F 11110001 F 01000110 5 00110101

"AHA" деген сөз 24-разрядты мынадай екілік сандармен

бейнеленеді:

AHA - 10000000 10001011 10000000


Компьютердің жадында сақталатын информацияның барлық

түрлері - сөздер, сандар, суреттер, компьютер жұмысын

басқару программалары - бәрі де екілік сандар тізбегі түрінде

жазылады. Сондықтан есептеу техникасында 0 мен 1-ден

тұратын екілік сан таңбалары арнайы терминмен бит деп

аталады. Бит - ағылшын тіліндегі bit (binary digit - екілік таңба)

деген қысқарған сөз.

Ағылшын тілі Ағылшын тілі (ағылш. English, English language) - Үндіеуропа тілдері жанұясының батыс герман тобына жататын тіл. Ағылшын тілі ежелгі тіл болып есептеледі, ол қазіргі Ұлыбритания аумағын ежелде басып алған Англосаксондардың тілі, бірақ жауланған кельттердің тілдері де әсерін тигізген.

ЭЕМ-де қолданылатын символдық таңба-

ларды бейнелейтін сегіз разрядты екілік сэнды "байт" (ағыл-

шынның byte деган сөзінен) деп атау келісілген.

Символ (грекше symbolon - танымдық белгі, таңба, рәміз, пернелеу) лингвистика, логика, математика ғылымдарында таңба ұғымын береді; өнерде, философияда нәрсенің, құбылыстың қасиетін, сыр-сипатын бейнелеп, астарлап білдіретін әмбебап эстетикалық категория.

Сонымен 1 байт бір-бірімен қатарласа тізбек түрінде орна-

ласқан 8 биттен тұрады, мысалы,

Е - 10000101, е - 10100101, / - 00101111, 8 - 00111000

т.с.с.
Кез келген ондық сан белгілі бір ереже арқылы екілік санға

айналады жәнз екілік санды қайтадан ондық санға айналдыру

қиын емес.

Ереже - дәстүрлі халық құқығының қайнар көзі, нормативтік-құқықтық қағидалар. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда жөн-жосық, ата-баба жолы деп аталған. Ережелер сырт пішімі жағынан мақал-мәтелге, қанатты сөзге ұқсас болғанымен, нақтылығымен, дәйектілігімен ерекшеленеді.

Ал әріптер мен символдарға келетін болсақ, олар

ретті түрде жазылып, әрқайсысы тұрған нөміріш сәйкес екілік

кодқа ие болады. Екілік сандарды ондық сандар тәрізді қосуға,

азайтуға, көбейтуге және бөлуге болады.

Екілік сандарды ондық сандарға айналдыру ережесі қиын

емес, ол үшін мына жолдарды карастырайық.

Ондықсан: 010 1Ш 210 310 410 510 610 1010 11]0

Екіліксан: 02 12 102 112 1002 1012 1102 10102 1011,

Мүнда жоғарғы жолда 1-ден 11-ге дейінгі ондық сандар, ал

төменгі жолда соларға сәйкес екілік сандар жазылған.

Екілік сандарды ондық сандарға айналдыру олардың әрбір

разрядын (1 немесе 0 санын) түрған орнына байланысты екінің

дәрежелеріне - 1, 2, 4, 8, 16, т.с.с. көбейтіп, шыққан сандарды

қосу арқылы жүргізіледі. Мысалы, 1011 болып жазылатын

екілік сан ондық санға былай түрлендіріледі:

23 22 21 2° - екінің осындай дәрежелері санның

разрядтарымен көбейтіліп қосылады

1 0 1 12 = 1*23 0*22 1*2' 1*2°=8 0 2 1 =11]0

Керісінше ондық сандарды, екілік сандарға айналдыру үшін:

сол санды екіге бөлеміз, шыққан бөліндіні тағы екіге бөлеміз,

одан шыққан санды да, осылайша бөлінді бірге тең болғанша,

біртіндеп екіге бөле береміз. Ең соңғы бөліндіден басталып

жазылатын қалдық сандар тізбегі ізделініп отырған екілік

санның таңбаларын құрайды. Енді 12 ондық санын екілік санға

айналдыру мысалын қарастырайық:

12│ 2


12│ 6 │ 2

0 6 │ 3 │ 2

0 2 | 1

1

Нәтижесі - 11002деген екілік сан болып шығады.


1.2. Информатика

Информатика - ЭЕМ арқылы информацияны жинау,

сақтау, түрлендіру, жеткізу және оны пайдалану заңдылық-

тары мен тәсілдерін зерттейтін жаңа ғылыми пән.
Информатиканы оқытудың маңыздылығы бұл ғылымның тек ЭЕМ-

дерді пайдалану мүмкіндіктері мен олардың жұмыс істеу

принциптерін түсіндіріп қана қоймай, қоғамдық өмірде және

адамдар арасында информацияны кеңінен тарату заңдары мен

тәсілдері туралы түсініктер береді.
Қазіргі кезде жаңа ЭЕМ-дер күнбе-күн пайда болып,

олардың даму процесі үздіксіз ғылыми-техникалық процеске

айналып отыр. Сонымен қатар информацияны өңдеу, жинау

және беру тәсілдері де күннен күнге дамып келеді. Осы

себептерге байланысты информатика жиі өзгеріске үшырайтын

ғылыми пән болып саналады да, оны оқып-үйрену күнжн күнге

күрделілшіп барады.

Информатиканың негізгі объектісі, яғни оның шикізаты мен

беретін өнімі информация болып саналады. Сондықтан

"информация" үғымы информатика мен ЭЕМ-де жүмыс іст^дің

ең түбегейлі атауларының бірі болып есептеледі.
1.3. Информация және есептеу машиналары

Бүл күнде ЭЕМ информацияны өңд^дің ең негізгі құралы

болып саналады.

Есептеу машинасы Есептеу машинасы - күрделі математикалық және қисындық есептерді шешуге арналған есептеу қондырғыларының кешені.

70-жылдарда электрониканың дамуы

компьютердің жаңа түрін - жеке пайдаланылатын дербес


  1   2

  • Кітап
  • Информацияның бағалылығы
  • Алфавит
  • "магниттелген - магниттелмеген", "заряды бар - заряды жоқ", "іске қосылған - қосылмаған"
  • 1.2. Информатика Информатика - ЭЕМ арқылы информацияны жинау, сақтау, түрлендіру, жеткізу және оны пайдалану заңдылық
  • 1.3. Информация және есептеу машиналары

  • жүктеу 148.67 Kb.