Главная страница
Контакты

    Басты бет


Операциялық жүйелер

жүктеу 3.31 Mb.



жүктеу 3.31 Mb.
бет1/12
Дата06.12.2019
өлшемі3.31 Mb.

Операциялық жүйелер


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

ПОӘК 042–14.01.20.336/03-2012


№ 1 басылым

беттiң -сi




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ




3 деңгейлі СМЖ құжаты

ОӘК

ОӘК 042-14-02-03.1.20.336/3

«Операциялық жүйелер» пәнінің оқу-әдістемелік кешені

Баспа №1


«Операциялық жүйелер»

ПӘНІНЕН ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН

5В070400 «Есептеу техникасы және программалық қамтамасыз ету»

мамандығына арналған
ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК МАТЕРИАЛДАР

Семей

2012

мазмұны


1

1. Глоссарий

3

2

2. Дәрістер

5

3

3. Зертханалық жұмыстар

4. Тәжірибелік сабақтар

68


108





1 ГЛОССАРИЙ

1.1 Операциялық жүйе – бағдарламалар жиынына, көмпютерлік құралдардың жұмысын қамтамасыз етеді. Және де компютерлік қондырғы бағдарламалық қуаттылықты қадағалайды, операциялық жүйенің негізгі міндеті қондырғыны жүйелі және қолждануға ыңғайлы болуын қадағалайды. Операциялық жүйе рациональды және коордираттық қондырғыны басқару жүйесінде ең жоғары сапада болуын қадағалайды.

1.2 Қондырғылық құрал – компьютер орнатылымы: процессор, жады орнатылымы, кіріс-шығыс орнатылымы, және де берілген құралды қабылдау жіберу.

1.3 Буфер (buffer) – бұл оперативті жады обылысы. Буферизацияның қолданылуының бірнеше әдістері бар. Жай буферизатция процесі берілген процессормен және процесс буферде уақыт бойынша бөлінген. Екінші буферизация тәсілі осы екі процесті бірге атқарады.

1.4 Тікелей жадыға кіріс (Direct Memory Access, DMA) – негізгі опреация кіріс шығыстағы символдар негізгі жадыға беріледі.

1.5 Параллельді процесстер – бұл бір уақыттағы процесс. Параллелді процесс бір –біріне тәуелсіз немесе қозғалғыш. Қозғалтқышты паралельді процесс бір-бірімен периодтық үйлестіргішті және өзара әрекетті қажет етеді.

1.6 Монитор (monitor)-ақпараттар структурасы мен процедуралар жиынтығы және де әр кезде бір ғана процесс қолдануы мүмкін. Мониторды біз бір бөлме сияқты елестетсек, онда ол бөлменің кілті болады, ол кілтпен кезек -кезек процесстерді орналастырады.

1.7 Тұғырық (deadlock) – бұл мультипрограммалық жүйе ситуациясы.

1.8 Сегменттік – беттік жады (paging/segmentation) –сегмент үшін жады беттер бөледі, және де сегменттің кестелік кеденіне байланысты бөлінеді.

1.9 Иерархияның төменгі дәрежесі –комбинация құрайды, соның көмегімен кез – келген мәліметтердің элементтері құралады.

1.10 Файлдық жүйе- ол барлық басқару жадының жүйесінің бір бөлшегі, сыртқы жадыда сақталған, оның міндеті көбінесе файлдарды басқару болып табылады, қолданушыларға ақпаратты бөлу бақыланады.

1.11 Файлға кіру құқығын анықтау – ол операцияда әр қолданғышты анықтау, берілген файлға пайдаланады. Дифференциялдық операцияға кіру әр файлдық жүйеде өз тізімі анықталған.


2 ДӘРІСТЕР

Дәріс № 1

Тақырыбы:Операциялық жүйелерге кіріспе

Дәрістің сұрақтары:



  1. Операциялық жүйе. Анықтамасы және міндеті.

  2. Операциялық жүйелердің функциялары.

  3. Операциялық жүйелердің негізгі қасиеттері.

  4. ОЖ даму тарихы.

  5. ОЖ классификациясы.


Анықтама

Операциялық жүйе – прграмма жиынына, көмпютерлік ақпаратты қамтамасыз етеді. Және де компютерлік қондырғы бағдарламалық қуаттылықты қадағалайды, операциялық жүйенің негізгі міндеті қондырғыны жүйелі және қолждануға ыңғайлы болуын қадағалайды. Операциялық жүйе рациональды қондырғыны басқару жүйесінде ең жоғары сапада болуын қадағалайды.

Операциялық жүйенің негізгі міндетіол ресурстық басқару, ол компьютерлік қондырғылар:

  • Процессор,

  • Жады,

  • Кірістік –шығыстық құрылым

Операциялық жүйе әртүрлі функциялары ұйымдастырылады, оларға:

  • Интерфейстік қолдануды анықтау,

  • Кондырғы ресурсын қолданылатын ресурсын ажыратуды қамтиды,

  • Бір режимдегі қолданыстармен жұмысты қамтиды,

  • Ортақ ресурстарға қолданысты болдыруды қадағалайды

Операциялық жүйенің қандай функцияны қамтитынына қарамастан, ол эксплуатанциондық қажеттерді қамтуы тиіс, және де келесідей сапаға иелі болуы қажет.

  1. Сенімділік. Сенімділік біраз көлемдік жүйеде сенімді болу қажет, қандай қондырғыда болса да. Бағдарлама немесе қондырғыда жүйе қателіктерге ие болса, онда ол қателікті тауып және сол кезінде жөндеуге тиіс.

  2. Қорғау. Жүйе кедергілерден сақтануы керек.

  3. Тиімділігі. Операциялық жүйе программалық жүйеде күрделі комплексті қамтиды. Бұл жүйе экономды болуы қажет, көп ресурс қолданушыда қалу үшін.

  4. Болжаушылық. Бағдарламаны іске қосқанда, қолданушы өзінің күткен нәтижесін болжай білу қажет.

  5. Ыңғайлылық. Операциялық жүйе қолданушыға ыңғайлы болуы қажет.

Операциялық жүйе, компьютерлік қондырғының аналогтығы, өзінің даму жолында радикалдық қатармен өзгеріп отырды, осыны жалғасу деп атайды.

Нолдік жалғасу (40 жылдар).

Ең алғашқы есептеуіш машиналарда Операциялық жүйе болмаған, қолданылатын бағдарламалар машиналық кодта болған.



Алғашқы жалғасу (50 жылдар)

Операциялық жүйенің 50 жылдардағы негізгі ерекшеліктері жеделдету құрлысында және тапсырмадан тапсырмаға көшуде болып табылады. Ең алғашында опреациялық жүйеде концепция атауы жүйелі файлдарда пайда болады. (мысалыға, стандартты жүйелі файл шығыс- кіріс).

50 жылдардың аяғында меншіктік фирмалар – операциялық жүйедегі компьютерді қолдануда келесідей мінездеме қойды:


  • Пакеттік тапсырма,

  • Кіріс –шығыс немесе басқару жүйесі IOCSinput-output control system

  • Автоматтық өзгеріс бір бағдарламадан екінші бағдарламаға өту.

  • Қатерден кейін қалпына келтіру

  • Қолданушға өзінің тапсырмасын түсінікті етіп жеткізу

Зерттеуші лабраториялық фирма General Motors ең алғаш 50 жылдары операциялық жүйені өздерінің компьютерінде IBM-701-де жасап шығарған деп саналады.

Екінші жалғастыру (60жылдар)

Операциялық жүйе мультипрограммалық тәртіпте жұмыс ретінде құрылады, бұл кезде бірнеше қолданушы бағдарламалар бір негізгі компьютерлік жадыда болады, ал орталық процессор бір тапсырмадан екінші тапсырмаға ауысады.

Мультипроцессор типіндегі алғашқы жүйе пайда болады, егер жалғыз санауыш комплекс бірнеше процессорда болса, осы мультипроцессор комплекстік қуаттылықты арттыру үшін пайда болды.

Операциялық жүйеде уақытты бөлгіш пайда болады, олар диалогтық немесе интерактивтік режимде жұмысты қамтиды.

Осы жылдары алғаш тиімді уақыт жүйесі пайда болды, бұл кезде компьютерлер техникалық процеске қолданылды.

Сондай –ақ Burroughs фирмасы өзінің компьютеріне В5000 - ОS MCP (Master Control Program – негізгі басқарушы бағдарлама), мұнда жаңа заманға сай концепциясы бар операциялық жүйе құрылды;



  • Мультибағдарлама;

  • Мультипроцесс;

  • Виртуалды жады;

  • Операциялық жүйенің жоғары бөліктегі жазылуы;

  • Белгілі бір тілде бағдарламалау.

Үшінші жалғастыру (70-жылдар)

Үшінші жалғастырудың пайда болуы операциялық жүйенің IBM фирмасы 1946 жылы System/360 компьютерін дәл келді, бұл компьютерлер ортақ машина ретінде құрылған. Операциялық жүйенің үшінші жалғасудағы ерекшелігі көпрежимді жүйе болуында болып табылады. Операциялық жүйе үшінші жалғасуда бағдарлама қамтуында ерекше орынға ие болды.


Бақылау сұрақтары:

  1. ОЖ анықтамасын беріңіз.

  2. ОЖ функцияларын атап шығыңыз.

  3. Мультибағдарламалық және мультипроцессорлық тәртіптерінің айырмашылықтары туралы айтып беріңіз.

  4. Мультибағдарламалардың пайда болу себептері.

  5. ОЖ негізгі қасиеттері.


Дәріс № 2

Тақырыбы: Аппараттық жабдықтар және бағдарламалық қамсыздандыру

Дәрістің сұрақтары:



  1. Аппараттық құрал түсінігі.

  2. Орта процессоры және оның жұмыс істеу тәртіптері.

  3. Мультипроцессорлық өңдеу.

  4. Жадтың қабаттары. Көшу регистрі.

  5. Жадыны қорғау.

  6. Перифериялық құралдар және олардың жұмыс істеу тәртіптері.

  7. Виртуалды жад. Жадқа тікелей кіріс.

  8. Жадының иерархиясы.

  9. Бағдарламалық қамсыздандыру.


Аппараттық құрал – компьютер орнатылымы: процессор, жады орнатылымы, кіріс-шығыс орнатылымы, және де берілген құралды қабылдау жіберу.

Орталық процессор және оның жұмыс істеу режимі. Екі режиімге көңіл бөлгеніміз дұрыс: тапсырма режимі (problem state) және супервизор режимі (supervisor state). Операциялық жүйеде супервизор режимінде жұмыс атқарылады, барлық командаларға нұсқау бере отырып атқарылады.

Мультипроцесстік өңдеулер (multiprocessing). Мультипроцестік жүйе бірнеше жүйеде, бірдей жадыда және операциялық жүйеде жұмыс істейді.

Жадының қабаттасуы. Жадының қабаттасу тәсілі (storage interleaving) оперативті жадының жылдамдығын көбейтуде қолданылады. Жадының қабаттасуы кезінде көршілік адрестік ұяшықтар әртүрлі модульдік жадыда орналасады, сондықтан бір мезгілде қолданысқа келеді.

Регистрдің араласуы. Регистірдің араласуы (relocation register) динамикалық араласуды бағдарламаны жадыда сақтауға көмектеседі. Регистрге базалық адрес араластырылады, ол негізгі жадыда сақталады.

Біраз нәтижелердің болуы үшін және де жұмыс істеп тұрғанға тәуелді болмай тексеретін әдіс ол опрос (polling) жіберу.

Бұзу (прерывание - interrupts) бір жағдайдан екінші жағдайға өтуге мүмкіндік береді. Қалыпты жағдай, бөгет болған жағдайда сақтап қалады.

Буферизация. Буфер (buffer) – бұл оперативті жады обылысы. Буферизацияның қолданылуының бірнеше әдістері бар. Қарапайым буферизация процесі берілген процессормен және процесс буферде уақыт бойынша бөлінген. Екінші буферизация тәсілі осы екі процесті бірге атқарады.

Жадыны қорғау. Жадыны қорғау storage protection) ең негізгі шартты жұмыс жүйе үшін жадыда сақтау адрес диапазонын қадағалайды.

Жадыда сақтау кілттік жады қорғауымен (storage protect keys) бұл программа кілті бар программаға ғана рұқсат етіледі.



Кіру –шығу каналдары. Негізгі канал құрылғымен, параллель жұмыс істеуін көбейтеді.

Жады циклін басып алу. Канал мен процессор арасында өзіндік бір кедергі болып қалуы мүмкін. – бұл негізгі жадыға рұқсат болып табылады.

Адреске қатысы. Жұмысты қамту үшін адрестік қатынас қолданылады.

Виртуалдық жады. Виртуалдық жады (virtual storage) программада адресті көрсетеді. Виртуалдық адрес динамикалық болып келеді. Виртуалдық жадыда парақтық ұйымдастыру (paging) қолданылады және сигментация (segmentation) бағдарламаның бөлігін және логикалық компоненттерді қарастырады.

Тікелей жадыға кіріс (ТЖК). Тікелей жадыға кіріс (Direct Memory Access, DMA) – негізгі операция кіріс шығыстағы символдар негізгі жадыға беріледі.

Жадттың иерархиясы ( storage hierarchy). Қазіргі заманға сай машиналарда бірнеше жады бар: кэш –жады (cache,storage)опреративті, ішкі жады т.б осы жадылардың барлығы иерархия жадын құрайды.
Бақылау сұрақтары:

  1. Жадының қабаттасу концепциясы неде негізделеді?

  2. Қарапайм және екілік буферизацияның айырмашалақтары неде?

  3. Жадыны қорғау тәсілдері.

  4. Спулинг түсінігі туралы айтыңыз.

  5. Жадыға тікелей кіріс қалай ұйымдастырылады?

  6. Селекторлық жіне мультиплекстік каналдардың айырмашалақтары.

  7. Виртуалды жадыны қолдану тәсілі қандай мүмкіндіктерді береді?



Дәріс № 3

Тақырыбы: Процесстер. ОЖ ядросы.

Дәрістің сұрақтары:



  1. Процесс. Процесстің күйлері.

  2. Процесстермен операциялар орындау.

  3. Үзілістерді өңдеу. Үзілістер типтері.

  4. ОЖ ядросы. Ядроның негізгі функциялары.

  5. ОЖ иерархиялық структурасы.

  6. Linux ОЖ архитектурасы.


Процесс. Процесс ұғымы 60 жылдан бастап, операциялық жүйе программасында пайда болды. Мынаны ескеруіміз керек: программа бұл – файлды жүктеу немесе оны дискке сақтау (мысал ретінде), ал процесс - осы әрекеттердің өту этаптары.

Процесстің жағдайы. Енді негізгі үш процесстік жағдайды қарастырамыз.

  • Сол уақытта орындалған орталық процессордың бөліну процесінің жұмысының орындалып жатқанын айқындайды.

  • Орталық процессорды қолданып әрекеттерді орналастырса, процесстің жұмысы орындалып болғанын айқындайды.

  • Жұмыстың орындалу барысында күтпеген жағдайдың орын алуы, процесстік жағдайдың блокталғанын айқындайды.

Процесстің жұмыс жағдайы. Процестің басқару жүйесінің орындалуы келесі қатармен жүргізіледі:

Процесстің құрылуы. Процесстің құрылуына РСВ басқару процессі, алғашқы ресурстық процестің шығуы және т.б

Процесстің жойылуы. Процестің жойылу барысында шығарылған ресурстар жүйеге енгізіліп, кез-келген тізім және кестелер өшіріліп қалады, ал басқару блогындағы процесс кеңейеді.

Процесстің тоқтатылуы. Тоқтату процесі жұмысы қандайда бір процесстің көмегімен іске асырылады.

Іске қосу процессінің өзгеруі. РСВ процестік модификациялық жағдайлардағы операцияны білдіреді. Бұдан басқа да блоктау, жіберу, іске қосу процестері қолданылады.

ОЖ қосымша модуьдері және Ядро. ОЖ структуризациясы оның барлық модуьдерінің екі топқа бөлінуіне ортақ болып келеді:

  1. Ядро –ОЖ басты функцияларын шешуші модульдері.

  2. ОЖ көмекші функцияларын шешуші модульдері.

Ядролық модульдер ОЖ мынадай базалық функцияларын орындайды: процесстерді басқару, жадыға сақтау, шығыс-кіріс құрылғыларын басқару және т.с.с. Ядро ОЖ жүрегінен тұрады онсыз ОЖ толығымен жұмыс істеу қабілетінен айырылады және де бірде бір өзінің функцияларын орындай алмайды.

Ядроның құрамына кіретін функциялар, ішкі-жүелік есептердің шешуші құрамды процестері, мынадай:



  1. контекстерді ауыстыру.

  2. беттердің жүктеу/выгрузка

  3. үзілулерді өңдеу

06.02.12

Бұл функциялар қосымшаларға қол жетімді емес. Ядро функциясының басқа классы қосымшаға қолдау қызметін атқарады, және оларға атаулы қолданбалы программалық орта жасайды. Қосымшалар ядроға сұраныс жасай алады –жүйелік шақырулар –сол немесе басқа әрекеттердің орындалуы, мысалы бір файылдың оқылуы және ашылуы графикалық мәліметтерді дисплейға шығару, жүйелік уақытты алу т.б. қосымшамен шақырылатын функцияның ядросы, қолданбалы программалық интерфейстерді құрайды –АРІ (Application Programming Interfase) –әдістерді таңдау функциясы программисттің функционалды программалық компанентті қолдануға арналған жолы (программалар, модульдер, кітапханалар). АРІ маңызды абстракция болып келеді, функционалдықты «таза түрде» жазушы.

Windows – Win32 API арналған қолданбалы программалаудың интерфейсын қарастырамыз. Win32 API жүйелік шақырулардан бөлектетілген . Бұл әр түрлі нұсқаларда программаларды көшірмей-ақ жүйелік шақыруларды өзгертуге мүмкіндік береді. Сондықтан шақыру жүйелік болама түсініксіз (ядромен орындалады), әлде ол пайдаланушының кеңістігінде өңделеді. Win32 API-да 1000 аса шақырулар болады. Мұндай көлем UNIX пайдаланушының графикалық интерфейстері пайдаланушы режимінде қосылуымен байланысты, ал Windows ядроға орнатылған. Сондықтан Win32 API арналған басқару терезелері, тақырыптар, шрифттер т.б., көп шақырулар бар.

Win32 API шақырулары, стандартты POSIX шақыруларына ұқсауын қарастырамыз.

-CreatProcess (fork) –жаңа процесс құру.

-ExitProcess(exit) –процессті аяқтау.

-CreatFile(open) –файлды ашу.

-CloseHandle(close) –файлды жабу.

-ReadFile(read) –файлдағы мәліметтерді буферға оқиды.

-WritFile(write) –буфердағы мәліметтерді файлға жазады.

-CreatDirectory(mkdir) –жаңа каталог құрады.

-RemoveDirectory(rmdir) –каталогты жояды.

-SetCurrentDirectory(chdir) –жұмыс істейтін каталогты өзгертеді.


Win 32 Қолданбалы программа



Win32 API Қолданбалы программаның интерфейсі

Windows 3.x

Windows 95/98/Me

Windows NT4.0

Windows NT5.0

Win32s

Сурет.2.1. Win32 API Windows интерфейсі

Функциялар, ядро модульдерімен орындалатын ОЖ функциясы болып келеді, сондықтан олардың орындалу жылдамдығы жүйенің толығымен бар қабілетін анықтайды. Барлық ОЖ жұмыс істеу жылдамдығымен қамтамасыз ету үшін ядро модульдері және де олардың үлкен бөліктері әрқашан жедел есте сақтау жадысында болады, демек резидентті болады.

Ядро компютерлік жүйедегі барлық есептеуіш процестерді қозғаушы күші болып келеді, және ядроның құлауы барлық жүйенің құлауымен тең. Сондықтан ОЖ құрастырушылар ядро кодтарының қауіпсіздігіне ерекше көңіл бөледі, нәтижесінде процесс пен олардың отладка көп айларға созылуы мүмкін.

Кейде ядро арнайы форматтың кей программалық модульдері ретінде рәсімделеді, пайдаланушылық қосымша форматтардан ерекшеленеді.

Қалған ОЖ модульдері аса қажетті бірақ аз міндетті функцияларды орындайды. Мысалы, мұндай көмекші модульдерге мыналар кіреді:



  1. Мәліметтерді архивтеу программасы.

  2. Дискті дифрагменттеу.

  3. Тексттік редакторды.

ОЖ көмекші модульдері кейде қосымша түрінде, кейде процедуралар кітапханасы түрінде рәсімделеді.

Сол себепті ОЖ кейбір компаненттері қарапайым қосымша ретінде рәсімделген, демек стандартты модульдердің берілген ОЖ форматында орындалу ретінде берілгендіктен, ОЖ мен қосымшалар арасына нақты шектеу қою өте күрделі де жиі болады.



Қандайда бір программа ОЖ бөлігі болама жоқпа екендігін, ОЖ қабілеттілігі шешім қабілдайды. Көп факторлардың ішінде осы шешімге әсер ете алатын, берілген ОЖ потенциялдық қолданушылардың программаға сұранысы көлемді болуы маңызды болып келеді. Кейбір программа берілген уақытта пайдаланушылық қосымша ретінде бола алады, ал содан кейін ОЖ бөлігі болады және керісінше болады. Осыған мысал ретінде Microsoft компаниясының Web-браузер пограммасының өзгеру статусы келеді, әлгі жеке қосымша ретінде бастапқыда Windows NT 4.0 және Windows 95/98 ОЖ бөлігі болды, ал бүгінгі күні сот шешімінде бұл браузер қайта тұрақты қосымшаға айналуына үлкен мүмкіндік бар.


ОЖ ядросы




–ОЖ қосалқы модулі

–Қолданушы қосалқыс
Сурет 2.2. Қосалқы және ОЖ арасындағы айқындық

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

  • ПӘНІНЕН ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН
  • 2. Дәрістер 5

  • жүктеу 3.31 Mb.