Главная страница
Контакты

    Басты бет


Миноритарий: құқықтар мен мүмкіндіктер

жүктеу 57.12 Kb.



жүктеу 57.12 Kb.
Дата25.03.2017
өлшемі57.12 Kb.

Миноритарий: құқықтар мен мүмкіндіктер



Авторлары: Хуснутдинова М.С., Аль-Кейси И.И.

Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігі

Қаржылық қызмет көрсетуді тұтынушылардың құқығын қорғау басқармасының бас мамандары

Миноритарий: құқықтар мен мүмкіндіктер

Шаруашылықты акционерлік нысанда жүргізудің мәні – кез-келген АҚ - бұл үлестік кәсіпорын. Оның жарғылық капиталы акцияларды алатын құрылтайшылардың жарналарынан құралады, олар және бірінші акционерлері болады. Былайша айтқанда акционерлер – «кредиторлар», олар өз капиталдарын акционерлік қоғамға – «борышкерге» беріп отыр.

Маман - ұйымның инженерлік-техникалық, экономикалық және басқа да жұмыстарымен айналысатын қызметкері. Маман, әдетте, жоғары немесе арнаулы орта білімді болады. Атап айтқанда, агроном, бухгалтер, геолог, инженер, математик, механик, техник, физиолог, суретші, экономист, энергетик, мұғалім, дәрігер, т.б.
Жарғылық капитал / Жарғы капиталы - құрылатын кәсіпорынның (фирманың, ұйымның) активтеріне құрылтайшылар салған салымдардың құны, яғни оның капиталының бастапқы сомасы. Ол кәсіпорынның жарғысында айқындалады, негізінен акцияларды сатудан түскен ақша есебінен құралады.
Акционерлік қоғам - капиталды орталықтандырудың және ірі кәсіпорындарды ұйымдастырудың негізгі формасы. Акционерлік қоғамдар капиталдың алғашқы қорлану кезеңінде пайда болған. Акционерлік қоғам ашық және жабық болып екі түрге бөлінеді.

Алайда, шаруашылықты акционерлік нысанда жүргізудің артықшылықтарымен қатар, өз кемшіліктері де бар. Акция иесі облигацияның иесі немесе банк салымшысына қарағанда мысалыға, тұрақты және орнықты кіріс алуға кепілдікке ие емес. Миноритарлық акционерге (яғни ірі акционер болып саналмайтын акционерге) АҚ атқарушы органдарының қызметін бақылауы қиын. Оларға «өзгенің» капитлын иеленуге кеңінен мүмкіндіктер берілген. Мұнан басқа, көп жағдайда кәсіпорынды басқарушы адамдар бақылаудағы (50% 1 акция) және АҚ және директорлар кеңесінің қызметтерін толық бақылайды.

Жағдай - адам әрекетінің , жан-жануарлар тіршілігінің, табиғат пен қоғамдағы өзгерістің, оқиғаның, т.б. айналадағы ортаның ықпалына тәуелділігін білдіретін философиялық ұғым. Табиғаттағы, қоғамдағы белгілі бір өзгерісті тудырушы алғышарт есебінде де қарастырылады.
Миноритарий компанияның бизнес-тәуекелдерімен ғана емес, ктивтердің азаюы салдарынан жоғалту тәуекелдерімен немесе АҚ басқарушы немесе ірі акционерлердің пайдасынан бетпе-бет келеді. Қолданыстағы заңдар, оның ішінде «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңда миноритарийлердің құқықтары мен мүдделерін бұзуға жол бермеу нормалары қарастырылған. Бірақ бұл заңнамаларды дұрыс пайдалану үшін акционерге өзінің құқықтарын білуі керек. Заң қарапайым акциялар иелеріне үш маңызды құқықты нақтылайды:
Басқару құқығы
Жалпы жиналыс АҚ басқарудың жоғары органы болып табылады. Және акционердің оған қатысуы оның қоғамды басқаруға құқығын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Әрбір АҚ жыл сайын қаржы жылы аяқталған соң бес ай ішінде акционерлердің жалпы жиналысын өткізуге міндетті. Қарапайым акцияның иесі мағызды мәселелерді шешкен кезде дауыс беру құқына ие болады. Оның ішінде – басқару органдарын құру, жарғыны бекіту, қызметті, АҚ қызметінің нәтижесін регламенттейтін, аудиторды тағайындау, қоғамның болашақ тағдырына байланысты шешім қабылдау қызметтері бар. Миноритарий жарғылық капиталды ұлғайту және мәмілелерді мақұлдау жөніндегі мәселелерді шешуге қатысуға құқығы бар, оларды шешуде мүдделілік және ірі мәмілелер бар.

АҚ жалпы жиналыстың өтетіні туралы акционерлерді БАҚ құралдары және (немесе) ол өтетін күннен кемінде 30 күнтізбелік күн бұрын оларды жазбаша хабардар етуі тиіс. Сырттай немесе аралас дауыс берген жағдайда жиналыс өтетін күннен кемінде 45 күн бұрын айтылады. Акционерлер жалпы жиналыстың күн тәртібі бойынша материалдармен таныса алады. Жиналысқа қатысу үшін дауыс беруші акцияның иесі АҚ тіркеушісі жасайтын тиісті тізімге енуі тиіс. Жалпы жиналыстың өту күні оған қатысуға құқы бар адамдардың саны барынша көп қатысу ыңғайымен жасалуы және АҚ атқарушы органы орналасқан жерде өтуі тиіс. Акционер жиналысқа жеке өзі немесе жазбаша сенімхат бойынша өз өкілі арқылы қатыса алады. Жалпы жинақтағанда акционерлердің даусы 50 және одан да көп процент болса онда жалпы жиналыс болып өтті деп танылады. Егер жиналыста кворум болмаса жиналыс қайта өткізіледі.Ол кезде қырық және одан да көп пайыз дауысқа ие акционерлер қатысса онда ол заңды деп табылады.

Қоғамның жарғысында басқа жағдайлар қарастырылмаған болса онда бір акция меншік иесіне жалпы жиналыста бір дауыстың құқығын береді. Соның нәтижесі бойынша хаттама әне дауыс беру қорытындысы туралы хаттама жасалады. Дауыс беру және сырттай дауыс беру қорытындылары акционерлерге БАҚ немесе жиналыс жабылған соң он күн ішінде жазбаша хабарлама бойынша хабардар етіледі.

Хабарлама (Донесение) - жоғары тұрған командирге (бастыққа, штабқа) белгілі бір мәліметтерді хабарлау мақсатына арналған жауынгерлік немесе қызметтік есеп-ақпарат құжаты. Соғыс жағдайында төмендегідей хабарламалар даярланады: жауынгерлік, барлау, байланыс бойынша, инженерлік және химиялық қамтамасыз ету, тыл бойынша және басқа.
Акционер жиналысқа қатысу-қатыспауына қарамай-ақ оның барлық құжаттарымен танысуға немесе көшірмелерін алуға құқығы бар.
Дивиденттер алуға құқығы
Қоғамның акционерлерге дивиденттер төлеуі оның міндеттемесі емес құқы болып табылады. Заңда жеке капиталы теріс мөлшер көрсететін болса, немесе АҚ төлем қабылетсіздігіне немесе жағдайының жоқтығы белгілеріне жауап беретін болса, қоғамның қарапайым және артықшылық берілген акциялар бойынша дивиденттер төлеуге тиым салынады.

Осыған қарамастан көптеген кәсіпорындарда өндірісті дамыту және бизнесті кеңейту үрдісі байқалуда, сондықтанда акционерлер мен менджменттер табыстарының барлығын немесе бір бөлігін дамытуға жұмсауға шешім қабылдап, дивиденттерден бас тартуда. Таза пайданы бөлу тәртібін бекіту, қарапайым акциялар бойынша дивиденттер төлеу немесе қарапайым және артықшылық берілген акциялар бойынша дивиденттерді төлемеу туралы шешімдер жалпы жиналыста қабылданады. Акциялар бойынша дивиденттер ақшамен, ал қарапайым акцияларға АҚ бағалы қағаздармен төленеді, егер бұл шешім жалпы жиналыста қоғамның дауыс беретін көпшілік акциялары бойыша қабылданған және акционерлердің жазбаша келісімі бар болса.

Дивиденттерді алуға құқығы бар акционерлердің тізімі дивиденттерді төлей бастаған күні жасалуы тиіс. Артықшылық берілген акциялардың иелері АҚ жарғысы бойынша алдын ала белгіленген кепілдендірілген мөлшерде алға басымды құқықтары бар, бірақ басқаруға қатысу құқықтары жоқ, бірақ өз акциялары бойынша толық төленбеген болса белгілеген мерзім ішінде алуға құқығы бар. Акционерлер есептелген бірақ алмаған дивиденттерін АҚ берешектері жинақталған мерзімге қарамастан талап етулеріне құқығы бар. Дивиденттерді белгілеген мерзімде төлемеген жағдайда акционерге негізгі сома және ҚР ҰБ қаржылық міндеттемелері немесе оның тиісті бөлігі орындалаын күнге ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесінен шыға отырып, өсімпұл төленеді.
Мүлікті иелену құқығы

Акционер АҚ таратылған жағдайда оның мүлкінің бөлігін алуға құқығы бар. Азаматтық Кодекс нормаларына сәйкес, АҚ кредиторларының талаптары ол таратылған жағдайда мынадай кезек бойынша қанағаттандырылады: қоғам оның өміріне немесе денсаулыңына залал келтіргені үшін жауап беретін азаматтар;

Азаматтық Кодекс - жүйеленген бірегей заң шығарушылық (низамдық) акт. Азаматтар мен заңды тұлғалардың қатысуымен пайда болатын мүліктік қарым-қатынастарды және осыған байланысты мүліктік емес жеке қарым-қатынастарды реттейді.
АҚ қызметкерлері және әлеуметтік қорлар;
Қызметкер, жұмыскер - жұмысты еңбек шарты (келісімшарт) негізінде орындаушы, кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің ішкі еңбек тәртібіне бағынушы адам. Еңбек заңнамасына сәйкес азаматтық-құқықтық шарттардың кез келгені бойынша (мердігерлік шарт, тапсырма, авторлық шарт бойынша) жұмыс атқарушы адам қызметкер болып саналмайды.
Әлеуметтану Әлеуметтану - қоғамның қалыптасуы, жұмыс істеуі және даму заңдылықтары туралы ғылым. Әлеуметтану фактілерді, үдерістерді, қатынастарды, жеке тұлғалардың, әлеуметтану топтардың қызметін, олардың рөлін, мәртебесі мен әлеуметтану мінез-құлқын, олардың ұйымдарының институты.
мүлік кепілдігімен қамтамасыз етілген міндеттемелер бойынша кредиторлар; бюджетке төленетін міндетті төлемдер және бюджеттік емес қорлар; басқа кредиторлар.

Осылайша, қарап отырсақ акционерлердің талаптары бесінші кезекте қанағаттандырылады. Алайда, Заңға сәйкес бесінші кезектің ішінде акционерлердің тарату құнын алу құқығы АҚ өзге кредиторлармен есеп айырысу болған соң ғана туындайды. Бұл ретте артықшылық берілген акциялардың иегерлері қарапайым акция иелеріне қарағанда артықшылық құқықтарыға ие.

Тәжірибеде олар таратылатын АҚ мүліктерінің жеткіліксіздігінен белгілі бір бөлікті өте сирек алады.

Акционерлер өз құқықтарын қалай қорғайды? Акционерлер: өз АҚ және оның органдарына; уәкілетті мемлекеттік орган – ҚҚА;

Мемлекет - белгілі бір аумаққа иелік етіп, сол жердегі халықтың еркін дамуына мүмкіндік беретін, қоғам табиғатынан туындайтын ортақ істерді атқаруға қажетті басқарудың жоғарғы дәрежеде ұйымдасқан жүйесі, саяси билік ұйымы.
сотқа талап-арыз жазуларына болады. Соттардың тек қана жеке құзыретіне АҚ лауазым иелерінің акционерлердің істі басқару құқықтарын, кірістің бөліктерін бөлу бөлігі тәртібін, оның ішінде қоғамның қызметі және басқалар туралы ақпараттарды алуға шектеу.

Қазіргі кезде миноритарлық акционерлердің құқығын қорғауды күшейтуге бағытталған жұмыстар жалғасуда. ҚР ҰБ ҚҚА бірлесе отырып Президенттің Жолдауын жүзеге асыру мақсатында миноритарлардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша республиканың кейбір заң актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу жобасын дайындады.

Бағыттау (орыс. наведение) - күштерге (сүңгуір қайықтарға, авиациялык ұшу аппараттарына) немесе қаруға (ракеталарға) козғалыс параметрлері (бағыт, жылдамдық, биіктік жөне т.б.) арқылы берілетін басқару тәсілі.
Мақсат - белгілі бір межеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттің ой-санадағы көрінісі. Мақсат ойлау нәтижесінде болашақты алдын ала болжау арқылы туатын мұрат, ішкі қозғаушы күшті білдіреді. Мақсатқа жету үшін әр түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасалады.
Ақпарат Ақпарат (лат. informatio - түсіндіру, мазмұндау) ұғымы күнделікті өмірден бастап техникалық салада пайдаланылатын көп мағыналы ұғым. Жалпы алғанда бұл ұғым шектеу, байланыс, бақылау, форма, инструкция, білiм, мағына, құрылым, бейнелеу, сезіну тағы басқа ұғымдармен тығыз байланысты.
Президент (латын тілінде praesіdens - басшы, алдыңғы қатарда отыратын) - 1) республикалық елдердегі мемлекет басшысы. Президент конституциялық талаптарға (жас мөлшері, өмірбаян тазалығы, мемлекеттік тілді білуі, т.б.)
Жобада: миноритарлық акционер ұғымын енгізу; тоқсан немесе жарты жылдық қорытындысы бойынша қарпайым акцияларға дивиденттерді төлеуге мүмкіндік беретін номаларды алып тастау; өйткені таза пайданың қолда бары жылдық қаржылық есептің аудиторлық тексерудің қорытындысы бойынша расталуы мүмкін.
Аудитор (лат. auditor - тыңдаушы, тексеруші) - аудиторлық қызметпен айналысушы маман. Онымен жоғары экономикалық және заң білімі бар, мамандығы бойынша кемінде бес жыл жұмыс істеген және тиісті аттестациядан өткен адам айналыса алады.
Сондай-ақ, дивидентер туралы ақпараттарды корпоративтік веб-сайтта міндетті ашу керек. Бұл ретте, АҚ қызметіне қатысты туралы ақпараттар акционерлерге белгілі және қолжетімді болады, ал қоғам әрбір акционерді құлағдар ету міндеттемесінен босатылады.



Акционерлердің АҚ іс-қимылы мен оның лауазым иелеріне, миноритарлық акционерге жалпы жиналыстың күн тәртібіндегі мәселелер бойынша басқа акционерлермен бірігу мақсатында тіркеушіге өтініш айту құқығын ұсыну. Бұл ретте миноритарлық акционердің өтініш жасау және өзге акционерлерге ақпараттарды тарату тәртібі бағалы қағаздар тізілімін ұстаушылар жүйесін енгізуді шарт бойынша орнатуды шартпен белгілеу ұсынылады.
Құнды қағаздар, бағалы қағаздар - мүліктік құқықты куәландыратын, дивиденд және пайыз түрінде белгілі бір ақша сомасын алуға құқық беретін құжат. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (15.1. 2001) сәйкес құнды қағаздардарға “облигация, коносамент, акция және заң актілерінде немесе соларда белгіленген тәртіппен құнды қағаз қатарына жатқызылған басқа да құжаттар” жатады (130-бап).
Құжатпен инвесторлардың құқығын қорғауды бақылауды қамтамасыз ету мақсатында коммерциялық емес бірлестіктерді құру мүмкіндігін, сондай-ақ олар келтірген шығындарды инвесторларға қайтарып беруді қамтамасыз ету мақсатында өзара сақтандыру қоғамдарының БҚ рыногына кәсіби қатысушыларды құру құқығын беру қарастырылады.

  • Басқару құқығы
  • Дивиденттер алуға құқығы
  • Мүлікті иелену құқығы

  • жүктеу 57.12 Kb.