Главная страница
Контакты

    Басты бет


Жабелова Толқын Ерғазықызы Саяси ғылымдар кандидаты

жүктеу 96.65 Kb.



жүктеу 96.65 Kb.
Дата15.04.2017
өлшемі96.65 Kb.

Жабелова Толқын Ерғазықызы Саяси ғылымдар кандидаты



Жабелова Толқын Ерғазықызы

Саяси ғылымдар кандидаты

Алматы қаласы

АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ДӘУІРДЕ ҚОРҒАЛУЫ МӘСЕЛЕСІ

Біраз уақыт қана бұрын адам құқтары мәселесімен айналысатын теоретиктер ақпарат пен ақпараттық технологиялардың  адам құқықтары мәселелеріне тигізетін зор ықпалына алаңдаушылықтарын білдіретін еді.

Дәуір - халықаралық дәрежеде келісілген бірегей жержылнамалық шкаланың иерархиялық бағыныштылық тұрғысынан төртінші дәрежелі бірлігі немесе бөлімшесі.

Адам құқықтары - адамның өз мүдделерін заң шеңберінде жүзеге асыру мүмкіндігі. Адам құқылары табиғи және әлеуметтік болып екіге бөлінеді. Табиғи құқықтар дегеніміз - адамның тіршілік етуінен туындайтын (мысалы, өмір сүру, еркіндікке жету, жеке басына тиіспеушілік т. б.)

  1980 жылдардың басында британдық Ақпаратты қорғау Комитетінің (Data Protection Committee) мүшесі Пол Зигхарт Ақпартаттар ағымдар туралы Халықаралық конвенция (International Convention on the Flow of Information) қабылдауды ұсынды.  Оның пікірінше: «адам құқтарының негізгі діңгекті құқтарының бірі – әрбір адамның еркін әрі жан-жақты дамуына қажетті, өзінің заңды құқтарын жүзеге асыру үшін және заңды міндеттемелерін орындауы үшін қажетті және ақпаратты басқалардың оған залалын тигізуінің салдарынан қорғануы үшін нақтылы, толық, іске тікелей қатысы бар дәйекті ақпаратқа қолжетімді болуы керек» [1].

Адам құқықтары мәселелеріне қатысты ғылыми әдебиеттердің басым көпшілігі  құпия сақтау құқына немесе Еуропа мен Канадада  ақпаратты қорғау (data protection) және АҚШ-та құпия сақтау (privacy protection) ретінде белгілі заңдар жиынтығына арналды.

Құпия - өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жеке адам немесе қандай да бір ұйым басқаға білдірмей ұстайтын ақпарат. Әркімнің жеке, отбасылық құпиясын, жеке салымдары мен жинаған қаражатының, жазысқан хаттарының, телефон арқылы сөйлескен сөздерінің, дәрігерлік, адвокаттық құпиясын, почта, телеграф арқылы және басқа жолдармен алысқан хабарларының құпиялылығын сақтау құқығы бар (Қазақстан Республикасы Конституциясының 18-бабы және Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 144-бабы). Әркімнің басқалармен қарым-қатынас жасаудың өзі қалайтын түрін таңдау және тәуелсіз әрі дербес жағдайда жеке, достық, сырластық және басқа қатынастар орнату мүмкіндігі - жеке өміріне қол сұғылмауына деген құқығы. Адамның әуестігін, ұнататын немесе жақтырмайтын нәрселерін, елігушілігі мен дүниетанымын оның бақылауынан және келісімінен тыс таратуға ешкімнің хақысы жоқ.

Жиынтық - геологияда: жарылымдармен шектеле отырып, бірқалыпты қатпарланған қат-қабаттар тобының немесе қатпарлардың бір бағытта ғана еңістенген осьтік жазықтықтарының бірлестігі.

  Құпиялылықтың негізгі қағидаты  жеке тұлғалар туралы ақпарат жинайтын ұйымдардың нақтылы міндеттемелері бар, ал  жеке тұлғалар – жеке ақпаратқа ие ұйымдарға қатысты нақтылы бір құқықтарға ие болады.

Тұлға - жеке адамның өзіндік адамгершілік, әлеуметтік, психологиялық қырларын ашып, адамды саналы іс-әрекет иесі және қоғам мүшесі ретінде жан-жақты сипаттайтын ұғым. Aдамның әлеуметтік қасиеттерінің жиынтығы, қоғамның даму жемісі және белсенді қызмет ету мен қарым-қатынас орнату арқылы жеке адамды әлеуметтік қатынастар жүйесіне енгізудің жемісі.

  Алайда, ақпаратты қорғаудың бұндай түрлерінің қаншалықты шындыққа жанасатындығын түсіндіруде елеулі өзгерістер орын алды.

Мәліметтер базасының іріленуі және жаппай таралуы, мәліметтерді сақтау мен іздестіру әдістері, заңнаманың шекарасынан шығып кететін ақпараттың ғаламдық ағымы, құпияны сақтаудың жаңа технологияларының пайда болуы ақпаратты қорғаудың техникалық түсінігі мен оның заңнамалық және құпияға моральдық құқыққа қатысты түсініктердің арасындағы айырмашылықтарды алшақтата түсті.

Мәліметтер (данные; data) - автоматты құралдардың көмегімен, кей жағдайда адамның қатысуымен, өңдеуге I ыңғайлы түрде берілген мағлұмат. Мәліметтердің кірістік, шығыстық, басқару, проблемалық, сандық, мәтіндік, графикалық және т.б.

Адам құқықтары мәселелерінің өзге теоретиктері үкіметтік емес ұйымдардың, үкіметтердің және БҰҰ-ң  электронды поштаны, компьютерлік конференцияларды және торапты мәліметтер туралы ақпараттарды адам құқықтарын қорғау үшін қалай қолдана алатындығын зерттеумен әуестенуде.

Компьютер (ағылш. computer - «есептегіш»), ЭЕМ (электрондық есептеуіш машина) - есептеулерді жүргізуге, және ақпаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша қабылдау, қайта өңдеу, сақтау және нәтиже шығару үшін арналған машина.

Құқық қорғау қызметінде ақпараттық технологияларды  қолдану тек ақпаратты жинап, оны тарату құралдарына ғана қатысты емес. Жақсы компьютерлер мен бағдарламалар құқық қорғау ұйымдарының адам құқықтарының бұзылуы тенденцияларын анықтап, заңдарды талдауда, сөзсіз, мүмкіншілігін арттырады.

Ақпараттық технологиялар – ақпараттық нарықта алға қойған мақсаттарға қол жеткізу үшін саяси субъектілер қолданатын әртүрлі әдіс-тәсілдер мен техникалар.

Мақсат - белгілі бір межеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттің ой-санадағы көрінісі. Мақсат ойлау нәтижесінде болашақты алдын ала болжау арқылы туатын мұрат, ішкі қозғаушы күшті білдіреді. Мақсатқа жету үшін әр түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасалады.

Ақпарат ағындарын анықтайтын, коммуникаторлар мен рецепиенттер әрекеттерінің мақсаттары мен тәсілдерін, қарым-қатынас стилін, басқа да ақпараттық іс-әрекеттер параметрлерін айқындайтын жүйелер ретінде мыналарды атауға болады: шешім қабылдау, сайлау кампанияларын жүргізу, халықаралық және ішкі саяси дағдарыстарды реттеу және т.б.

Іс жүзінде мемлекет қызметіне ақпараттық стратегиялар және олармен байланысты техникалық міндеттер кедергі туғызуы да мүмкін.

Ақпараттық қауіпсіздік осы саладағы жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің мүдделерінің жиынтығы болып табылатын ұлттық мүдделердің алдын ала ойластырылған және кездейсоқ болатын қауіптерден, ықпалдан қорғалуы. Ақпараттық саладағы жеке тұлғаның мүддесі адамның, азаматтың конституциялық құқықта белгіленген ақпаратқа қол жеткізуі, ақпаратты заңға қайшы келмейтін рухани және интеллектуалдық даму мақсатында қолдану, сондай-ақ жеке бастың қауіпсіздігіне қатысты ақпаратты қорғау мүмкіндігінен көрінеді.

Азамат [арабша азамат: 1. ұлылық, мәртебелілік; 2. тәкаппарлық; 3. кереметтілік; 4. ұлы мәртебелілік (сұлтандар титулы)] - 1. ел азаматы; 2. кәмелеттілік; 3. дара тұлға. Азамат ұғымын мемл. деңгейде қарастырғанда, ол қоғамның тең құқықты мүшесі мәніне ие болады.

Конституциялық құқық - құқық жүйесінің басты саласы (кейбір елдерде ол "мемлекеттік құқық" деп аталады). Конституциялық құқық, құқықтың басқа салаларының жасалуы, әрекет ету мен қалыптасуының негізі болып табылады.

Ақпараттық саладағы қоғамның мүддесі осы саладағы жеке тұлғаның мүддесін қамтамасыз етуден, демократияны берік орнатудан, әлеуметтік және құқықтық мемлекет құрудан, қоғамдық келісімге жетуден, елдің рухани жаңғыруынан тұрады.

Әлеуметтану Әлеуметтану - қоғамның қалыптасуы, жұмыс істеуі және даму заңдылықтары туралы ғылым. Әлеуметтану фактілерді, үдерістерді, қатынастарды, жеке тұлғалардың, әлеуметтану топтардың қызметін, олардың рөлін, мәртебесі мен әлеуметтану мінез-құлқын, олардың ұйымдарының институты.

Құқықтық мемлекет - конституциялық басқару тәртібі, дамыған құқықтық жүйе мен тиімді сот билігі бар мемлекет нысаны.

Ақпараттық саладағы мемлекеттің мүддесі жалпымемлекеттік ақпараттық инфрақұрылымның үйлесімді дамуына, адамдардың және азаматтардың ақпарат алуда конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы үшін және ол ақпаратты конституциялық құрылымның мызғымастығына, егемендікке, мемлекет аумағының тұтастығына, саяси, экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығына, заңдылық пен құқықтық тәртіптің сөзсіз қамтамасыз етілуіне, өзара тиімділікке және теңдікке негізделген халықаралық әріптестікке пайдалану болып табылады.

Экономика (гр. Οικονομία - үй шаруашылығын жүргізу өнері) - материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау, бөлу және тұтыну үрдісі кезінде адамдар арасында пайда болатын өндірістік қатынастар.

Ақпараттық қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің құрамдас бөлігі.

Ақпараттық-психологиялық қауіпсіздік – азаматтардың, жекелеген топтардың және әлеуметтік жіктердің, адамдардың бұқаралық бірлестігі мен жалпы ел тұрғындарының жағымсыз ақпараттық-психологиялық ықпалдан, әсерден қорғануы. Ақпараттық-психологиялық ықпал ретінде адамның психикасына, (санасына және түйсігіне) шынайы өмірді қабылдауына әсер ететін ақпараттық және қуатты ақпараттық ықпалды айтады.

Ақпараттың компьтерлендірілген жүйелерінің адам құқықтарына қатысты  теріс жақтары да бар. Құпиялылық, кемсітпеушілік және келісім ережелері ақпараттық жүйелердің өңделген, қалыптасқан түрінен, оларға қолжетімділікті реттеу және мәліметтерді қолдану тәсілдерінен едәуір тәуелді болып келеді.

Психика (гр. psychikos - ішкі сезім, көңіл-күй) жинақтайтын рухани бірлестігі. Психика биологиялық эволюцияның жемісі және жалғасы. Психика сыртқы құбылыстар мен заттардың көрінісін белсенді және озық түрде бейнелейді.

Ереже - дәстүрлі халық құқығының қайнар көзі, нормативтік-құқықтық қағидалар. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда жөн-жосық, ата-баба жолы деп аталған. Ережелер сырт пішімі жағынан мақал-мәтелге, қанатты сөзге ұқсас болғанымен, нақтылығымен, дәйектілігімен ерекшеленеді.

Компьютерлендіру жеке тұлғалар жөніндегі көптеген мәліметтерді жалпақ жұртқа жария етеді.

Адам құқықтарының қорғалуының келесі мәселесі қоғамдағы билік бөлінісіне ақпараттық технологиялардың ықпалымен тікелей байланысты.

Бізге технологиялық инфрақұрылым және ақпараттық экономиканың операциялық жүйелері саласында тепе-теңдікті қалыптастыру аса қажет.  Сандық экономиканы  бағдарлау және қолдану мүмкіндіктері кеңінен әрі әділ бөлінуі керек.

БАҒДАРЛАУ, ориентация (франц. orіentatіon - шығысқа қарай бағыттау, лат. orіens - шығыс сөзінен алынған) - 1) бақылаушының өзі тұрған жерін айналасына, көкжиек тұстарына және жер бедері элементтерінің кейбір өзгешеліктеріне қарап анықтауы.

  Денсаулық сақтау саласы,  білім және мәдениет  тек пайда түсіріп, табыс әкелетін коммерциялық мекемелер ғана емес, сонымен қатар қоғамның игілігіндегі ресурстар болып қала беруі керек. Ғылыми, техникалық және тәжірибелік білімнің (өндірістік және экономикалық ақпарат, технологиялар, стандарттар, патенттер, әдістемелер, кітаптар, электронды жазбалар және басқалар) сияқты ақпараттық ресурстар да қоғам игілігіне жаратылғаны жөн. Жаңа ақпаратты негізгі қорлар мен технологияларды жаңарту мақсатында қолдану және еңбек өнімділігін арттыру инновациялық үдеріс деп аталады. Кейде ақпараттық ресурстарға ақпаратты өңдеу технологиялары мен арнайы техникалық құралдарды да (компьютерлер, байланыс құралдары, интернет) жатқызады.

Әдістеме - педагогика ғылымының жеке пәндерден берілетін білім көлемі мен мазмұнын негіздеп, оны оқытудың тиімді әдістерін зерттейтін бір саласы. Тұтасынан алғандағы жас ұрпақты тәрбиелеу мен оқыту процесінің заңдылықтарын дидактика зерттейді.

Ресурстар (французша ressourse - құрал-жабдық, мүмкіндік), босалқы қорлар - табыс, ақшалай және басқа қаражат, құндылықтар мен олардың көздері.

Байланыс құралдары (орыс. средства связи) - ұрыста бір жақты не екі жақты байланыс орнатуға арналған техникалық құралдар: радио, радиорелелік, сымды, жылжымалы және сигналдық құралдар, сондай-ақ байланыс ұшақтары мен тікұшақтар.

Ақпараттық ресурстардың келесі категориясы – ғылыми мәліметтер. Ғылым – жаңа білім қалыптастыруға қабілетті бірден-бір сала. Жаңа ғылыми ақпарат алу өте мол қаражат талап етеді, оны жасау – бай елдердің еншісінде. Батыс елдері ғылымды дамытуға жылына 200-360 млрд. доллар қаржы жұмсайды.

Бұл қоғамдық игіліктер  жеке тұлғаларға  қоғам мүшелері ретінде қызмет етеді және адамның еркіндігі мен тұрмысының жақсаруына едәуір ықпал етеді немесе керісінше, кедергі келтіреді.



Ақпараттық қоғам – өндіріс пен ғылыми-техникалық және басқа ақпаратты қолдануды қоғам дамуыныңбасты факторы ретінде қарастыратын әлеуметтік және футурологиялық тұжырымдама.

Фактор, экологияда - 1) процестердің қозғаушы күші немесе оларға ықпалы бар жағдай, қайсыбір процестегі, құбылыстағы мәнді жағдай; 2) факторлық талдауда зерттелетін айнымалы шамалар арасындағы корреляция өрнегінің көрінісі.

Футурология (лат. futurum – болашақ, гр. logos – ілім) - 1943 жылы неміс әлеуметтанушысы О. Флехтгейм «идеология» мен «утопияға» қарсы қойған «болашақтың объективті философиясының» тұжырымдамасы. 1960-шы жылы бұл ұғым қайта жанданып, кеңінен таралды және бірнеше мәнге ие болды: 1) болашақ жайлы ғылым немесе болашақтың әңгімесі; 2) болжау мен болжаушылықтың бейнелі синонимі ретінде; 3) болашақ жайлы әдебиет - ғылыми, публицистикалық. Ұғымның көп мәнділігіне орай ол тек болашақты зерттеудің бейнелі синонимі ретінде ғана сақталып қалды.

Ақпараттық қоғам тұжырымдамасы 3.Бжезинский, Д.Белл, А.Тоффлер негізін қалаған постиндустриалды қоғамның бір түрі болып табылады. «Ақпараттық қоғам» ұғымынан басқа әртүрлі авторлар әркелкі атаулар қолданады: «ағартылған қоғам» (К. Флекснер), «қатер қоғамы» (У. Бек), «посткапиталистік қоғам» (П. Друккер), «ашық қоғам» (Дж. Сорос). 1950-1970-шы жылдары техниканың, компьютердің қарқынды дамуы, жалпы ҒТТ салған жол арқылы адамзат баласының жаңа дәуірге аяқ басқандығы айқын байқалды.

Автор (лат. auctor - жасаушы, шығарушы) - көркем шығарманы, ғылыми публицистикалық туындыны, сәулеткерлік дүниелерді, жобаларды, өнертабысты жазған, әдебиет, өнер, музыка, бейнелеу, мүсін, сәулет, графика, ғылым, техника саласында шығарма жазған (жоба жасаған т.б.)

Бала - әке-шешенің перзенті, ұрпағы. Жыныс ерекшелігіне қарай ұл, қыз, жас шамасына қарай: нәресте, сәби, бөбек, балдырған, жеткіншек, жасөспірім болып жіктеледі. Ұл-қыздың жарық дүниеге келген сәтінен бастап кәмелетке толғанға дейінгі кезеңі Бала ұғымына сияды.

Адам баласының толық «техникаландырылған» және «ақпараттандырылған» әлемде өмір сүру, тіршілік ету мәселесі философтарды да толғандырмай қоймады, соның әсерінен «ақпараттық қоғам» тұжырымдамасы пайда болды (Тоффлер). ХХ ғасырдың 70-80-ші жылдарында болашақты супериндустриалды, технотронды, кибернетикалық, ақпараттық қоғамдар шеңберінде қарастырған бірнеше тұжырымдама пайда болды. Оларға мынадай екі алғышарт тән: 1) қоғамның негізгі факторларының бірі ретінде ақпараттық техника аталады, соның арқасында «ақпараттық қоғам» ұғымы біртіндеп басқаларды ығыстырады; 2) ақпараттық қоғамды техносфераның, қоғамның тарихи, мәдени және әлеуметтік-экономикалық дамуының ерекше кезеңі ретінде қарастырады. Тоффлердің айтуынша, техникалық өзгерістер үш кезеңнен өтеді: біріншісі аграрлық мәдениетпен байланысты, екіншісі – индустриалды, үшіншісі – ақпараттық. Жер, еңбек, капитал, шикізатқа қарағанда ақпарат аса маңызды мәнге ие болады, ал бұқаралық стандарттандырылған өндіріс информатика мен супертехнологияларға сүйенетін қолөнері, ой еңбегі негізінде жасалатын жеке «кәсіптік» жаңа жүйемен алмастырылады.

Тарих (көне грек. ἱστορία -сұрастыру, зерттеу) - адамзат баласының өткенін зерттейтін қоғамдық ғылым.

Техносфера ( гр. techne - өнер, шеберлік, sphaira - шар ) -адамзаттың әлеуметтік-экономикалық қажетсінулеріне жақсы сәйкестендіру мақсатымен адамдардың техникалық құралдардың тікелей және жанама әсері арқылы өзгертілген биосфера бөлігі.

Шикізат Шикізат бұрын еңбек әрекетіне түскен және одан әрі өнделуге тиіс еңбек заттары (мысалы, қазылған кеніш, қырқылған жүн); әдетте, шикізат қайсыбір өнеркәсіп саласына: жеңіл, тамақ, т.б. арналған деп ұғынылады; табиғи ресурстардың, негізінен, пайдалы қазбалардың өндірісте пайдаланылатын бөлігі.

Мұндай өндірістің соңғы өнімі стандарттандырылған миллиондаған бірдей тауарлар емес, жекелеген, қайталанбас тұтыну және қызмет өнімі болып табылады. Көптеген авторлардың пікірінше, Мұндай қоғамды орнатудың ең жақсы тәсілі бюрократия емес, адхократия (қандай да бір нақтылы міндетті шешуге бағытталған уақытша ұйым).

Бағыттау (орыс. наведение) - күштерге (сүңгуір қайықтарға, авиациялык ұшу аппараттарына) немесе қаруға (ракеталарға) козғалыс параметрлері (бағыт, жылдамдық, биіктік жөне т.б.) арқылы берілетін басқару тәсілі.

Тоффлердің пікірінше, ақпараттық қоғамға тән ең басты белгілер мыналар: а) экономикалық және әлеуметтік өмірдің барлық қырын бұқаралық және стандарттық сипаттардан арылту; ә) қоғамда болып жатқан өзгерістердің қарқындылығы, инновациялардың жоғары деңгейлілігі. Қалыптасып келе жатқан ғаламдық ақпараттық қоғамда ақпараттың рөлі мен мәні артып отыр. Ақпараттық технологиялардың төңкерістік іс-әрекеттері ақпараттық қоғамда таптарды әлеуметтік жіктелмеген «ақпараттық қауымдастықтармен» алмастыруға алып келеді (Е. Масуда). Тоффлер дәстүрлі епетейсіз корпорацияларға «шағын» экономикалық қалыптарды – үйдегі жеке индивидуалды қызметті, «электронды коттеджді» қарсы қояды. Олар ақпараттық қоғамның инфо, техно және адам тұрмысының басқа да салаларының жалпы құрылымына енгізілген.

Құрылым (лат. structura - түзіліс, орналасу, тәртіп) - объектінің тұтастығын, тепе-теңдігі мен негізгі қасиеттерінің сақталуын қамтамасыз ететін байланыстар мен қатынастар жиынтығы. Құрылым жүйе және элемент ұғымдарымен тығыз байланысты.

Теледидар, компьютер қызметі және энергетика синтезі негізінде «Ғаламдық электрондық өркениет» жобасы – «телекомпьютерэнергетика» жасалуда (Дж.

Теледидар - телехабар бағдарламаларындағы бейне мен дыбыстық сүйемелдеудің радио сигналдарын күшейту мен түрлендіруге арналған теле, радиоқабылдағыш теледидар түрлі түсті, ақаласықара кескінді, стационарлы және тасымалды болып ажыратылады.

Пелтон). «Компьютерлік төңкеріс» біртіндеп дәстүрлі баспаны «электрондық кітаптармен» алмастыруда, идеологияны өзгертіп, жұмыссыздықты, бос уақытын қызықты өткізуге айналдыруда (X. Эванс). Әлеуметтік және саяси өзгерістер ақпараттық қоғам теориясында «микроэлектронды төңкерістің» тікелей нәтижесі ретінде қарастырылады. Демократияны дамыту болашағы ақпараттық техниканы таратумен байланыстырылады. Тоффлер және Дж. Мартин оның басты рөлін азаматтар мен үкіметті тікелей байланыстыратын, шешім қабылдауда олардың пікірін есепке алатын телекоммуникациялық «кабельдік желіден» көреді. Ақпараттық қоғам тұжырымдамасы технологиялық детерминизмнің әлсіздігін, қоғамды компьютерлендірудің жағымсыз қырларын алға тартқан гуманистік бағытты ұстанатын философтар мен ғалымдардың тарапынан сынға ұшырады [2].

  ХХІ ғасырдың аралығында жүргізіліп отырған ақпараттық технологиялар саласында жүргізіліп отырған саясат біздің қоғамымыздың анағұрлым осал, әлсіз мүшелерінің мұқтаждықтарын есепке ала отырып, барлық жеке тұлғалардың өз қабілеттерін дамытуына жағдай туғызғаны абзал.

Телекоммуникациялар (ағылш. Telecommunications) - негізі ақпарат тарату құралдары мен әдістері болып табылатын әрекет аймағы. Телекоммуникациялар немесе коммуникациялар мемлекетгің инфрақұрылымның маңызды белігіне жатады.

Ізгілік (лат. Нumanitas - адам табиғаты) - адамның еркін ойлауының әр түрлі көріністерімен байланысты; оған сәйкес еркіндікті, адамның индивидуалдық дамуын уағыздайды.

Ғалым (араб.: عالِم‎ - а́лим) - сөзі арабтың а́лим: (дінді) оқыған, оқымысты адамдарына арнап қолданылатын сөзі.

Ақпарат технологиясы Ақпарат технологиясы (ағылш. information technology, қысқ. IT) - объектінің, процестің немесе құбылыстың күйі туралы жаңа ақпарат алу үшін мәліметтерді жинау, өңдеу, жеткізу тәсілдері мен құралдарының жиынтығын пайдаланатын процесс.

  Адамдық құндылықтарды басты бағытқа алатын экономика мен қоғамдық мұқтаждықтардың мәселесі ақпараттық дәуірдегі әлеуметтік және саяси философияның аса маңызды мәселелері болып табылады.

Құндылықтар - бір заттың маңыздылығы, пайдалылығы. Сырттай құндылық зат не құбылыстың қасиеті болып анықталады. Алайда оның маңыздылығы мен пайдалылығы табиғаттан, объекттің ішкі құрылымының әсерінен емес, адам болмысына енген, адам оған құштар не қажеттілік сезетін нақты қасиеттердің субъективті бағалануынан болады.

Ақпараттық саясат – қоғамдағы ақпараттар желісін дамытуға бағытталған мемлекеттік органдардың реттеушілік қызметі [3]. Бұл тек телекоммуникацияларды, ақпараттық жүйелерді немесе бұқаралық ақпарат құралдарын ғана емес, барлық түрдегі – іскерлік, ғылыми-танымдық, хабарламалық және т.б. сипаттағы ақпараттарды жасауға, сақтауға, өңдеуге, көрсетуге, таратуға байланысты өндірістік үрдістер мен қарым-қатынастардың бүкіл жиынтығын қамтиды. Ақпараттық саясатты бұлайша түсіндіру ақпарат индустриясының әрқилы секторларының арасындағы кедергілерді жоя отырып, қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникацияларды, компьютерлік технологияларды жаңалау үрдісіне, ақпараттарды цифрлау ісіне негізделіп отыр. Мемлекет өзінің экономикалық, әлеуметтік-саяси, ұлттық мүдделеріне сәйкес ақпараттық саясат ұстанады. Мемлекет тарихындағы түбірлі реформалық өзгерістерге орай дұрыс таңдап алған ақпараттық саясат қоғамның мүдделі мұраттарына жол бастап, өзіндік материалдық-рухани құндылықтарын сақтай отырып, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілуге қызмет етеді.

Реформа(лат. reformate - қайта құру, жаңғырту) – өмір сүріп отырған әлеуметтік құрылымды сақтап, кейбір институттарды қайта құру, өзгерту.

ДЕҢГЕЙ (Уровень; layer, level) - абстракциялы дерексіздік дәреже; иерархиялық құрылым қабаты; осы желімен орындалатын белгілі бір мәселелер кешенін сипаттайтын есептеуіш желі қүрылымының логикалық қабаты,

Ақпараттық технологиялар әкелген түбегейлі өзгерістер, білімге және ғаламдық экономикаға негізделген қоғамның қалыптасуы. Ақпараттық технологиялар әлемді күрт өзгертіп, біздің өзіміз және қоғам, мәдениет жайлы көзқарастарымызға үлкен ықпал етті. Ақпараттық төңкеріс кеңістікке (қашықтықтың қысқаруы), уақытқа (уақыт тығыздығы), мемлекет рөліне (кеміп бара жатқан), саясатқа, ғаламдық экономикаға, мәдениетке, адамзат бірегейлігіне аса маңызды жаһандастырушы ықпал етті.

Ақпараттық дәуір туғызған әлеуметтік, экономикалық және мәдени төңкерістер ескі ережелерді жоққа шығарып, жаңа ойын ережелерін қалыптастырды.  Осы орайда, адам құқықтары жаңа ережелердің аясына кіре ме деген орынды сұрақ туындайды. Ақпараттық тұрғыда байлар мен кедейлердің арасындағы  айырмашылық алшақтады, ал жай жұмысшылар мен басшылардың жалақыларының арасындағы айырма «жер мен көктей». 

Ақпараттық төңкеріс саясат пен демократияны түбегейлі өзгертеді. 1990-шы жылдары азаматтық қоғамның басым бөлігінің әлеуметтік мемлекетке, әлеуметтік қорғауға қарсы шыққанын, сөйтіп, оның қоғамды жіктеу процесіне және мемлекеттің әлсіреуіне алып келгенін көрдік. Бүгінгі күні қазіргі қоғамды атомдандыру мен үзінділендіру тарихи естелік пен адамзат ынтымақтастығын әлсіретті. Жаһандану мен жекеменшіктің іріленуі және технологиялардың икемділігі мен бәрін қамтитын маңызы, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының алуантүрлігі мен автономдығы — осының бәрі егеменді мемлекетке қауіп төндіреді. Аса маңызды экономикалық, экологиялық және саяси мәселелерді шешу барысында егемендіктің бөгетінің бұзылғанын көреміз. Егеменді мемлекет оның өкілеттігін тұрақтылыққа алмастырып, шектейтін көптеген әртүрлі саяси институттардың қоршауында қалды. Біз негізгі саяси кеңістік болып бірден-бір электронды бұқаралық ақпарат құралдары ғана қалған ақпараттық саясат әлеміне бет бұрдық. Жаңа ақпараттық технологияларды қолданбай билікке жету де, оны ұстап тұру да мүмкін емес. Соңғы онжылдықтың аса күрделі саяси және этикалық мәселелерінің бірі ғаламдық ақпараттық технологиялардың өнеркәсіппен, жұмыспен қамтылудың өсуі әсерімен байланысты. Екінші мәселе құпиялылық пен қауіпсіздік мәселелеріне қатысты. Үшінші мәселе стратегиялық ақпараттық инфрақұрылымдар мен ақпараттық соғысқа қатысты.

Стратегия гр. strategia - әскер кіргізу - қоғамдық, саяси күреске басшылық өнері, оны жүргізудің қоғам (кәсіпорын, партия) дамуының нақты кезеңінің нақты жағдайларынан туындайтын жалпы жоспары, белгілі бір мақсатқа қол жеткізуге бағытталған қаражат пен ресурстарды пайдалану тәсілі.

Біздің ғасырымыздағы құқық қорғау қозғалыстары тарихының басым бөлігін байларға кедейлердің талап қоюы түрінде көрініс тауып келді. Адам құқықтарының ақпараттық құқықтардың жаңа дәуірінде қаншалықты өзгеретінін болашақ көрсетеді.  Ақпараттық дәуірдің әлеуметтік-экономикалық ықпалының ауқымы әлі белгісіз болғанымен, нарық, экономикалық өсім, еңбек сипаты мен құпиялылықты қорғау мәселелері терең өзгеріске ұшырауда. Тек бүгінгі таңдағы  тарихи жағдайлардан тәуелді  адам құқықтарының этикалық табиғатына қатысты негізгі философиялық сұрақтар ғана тұрақты күйінде қалуда.

Бізді қоршаған орта: жан-жануарлар мен өсімдіктер, Жер мен Ай, Күн мен алыстағы жұлдыздар - осылардың барлығы да табиғат деген ауқымды ұғымды білдіреді.

Ақпараттық дәуірдің төңкерісі мен адам құқықтары арасындағы терең тұжырымды байланыс адам құқықтарының қорғалуы адам әрекетінің басымдығы мен еркіндік пен тұрмысты жақсартудың қажеттігіне негізделеді.






жүктеу 96.65 Kb.