Главная страница
Контакты

    Басты бет


Әoж 004. 891 Д. И. ҚАбенов, Б. Ш. Разахова, А. Зулхажав

жүктеу 60.21 Kb.



жүктеу 60.21 Kb.
Дата20.05.2017
өлшемі60.21 Kb.

Әoж 004. 891 Д. И. ҚАбенов, Б. Ш. Разахова, А. Зулхажав



ӘOЖ 004.891

Д.И. ҚАБЕНОВ, Б.Ш. РАЗАХОВА, А. ЗУЛХАЖАВ

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана қ., Қазақстан

БIЛIМДI БАҚЫЛАУДЫҢ ЗЕРДЕЛI ЖҮЙЕЛЕРIН ЖАСАУДА ЗАМАНАУИ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУ

Кіріспе

ХХ ғасырдың ортасында атақты ғалым В.М.Глушков: «ЭЕМ желілері мен оларға терминал арқылы байланысу жүйелерінің дамуы келесі ғасыр басында техникалық жағынан жетілген елдерде ақпараттың басым бөлігі, бірінші кезекте, ғылыми техникалық, экономикалық, саяси - әлеуметтік мәліметтер электронды құжат күйінде – ЭЕМ жадында сақталады.

Бақылау - зерттеу не тексеру әдісі. Бақылау арнайы жоспар бойынша жүргізіледі. Жоспарда Бақылаудың мақсаты мен міндеттері, объектісі (сабақ, саяхат, лабораториядағы, шеберханадағы, оқу-тәжірибе учаскесіндегі оқушылардың жұмыстары), жүргізу әдісі мен жолдары дұрыс көрсетілуі тиіс.
Мәліметтер (данные; data) - автоматты құралдардың көмегімен, кей жағдайда адамның қатысуымен, өңдеуге I ыңғайлы түрде берілген мағлұмат. Мәліметтердің кірістік, шығыстық, басқару, проблемалық, сандық, мәтіндік, графикалық және т.б.
Ақпарат Ақпарат (лат. informatio - түсіндіру, мазмұндау) ұғымы күнделікті өмірден бастап техникалық салада пайдаланылатын көп мағыналы ұғым. Жалпы алғанда бұл ұғым шектеу, байланыс, бақылау, форма, инструкция, білiм, мағына, құрылым, бейнелеу, сезіну тағы басқа ұғымдармен тығыз байланысты.
Әлеуметтану Әлеуметтану - қоғамның қалыптасуы, жұмыс істеуі және даму заңдылықтары туралы ғылым. Әлеуметтану фактілерді, үдерістерді, қатынастарды, жеке тұлғалардың, әлеуметтану топтардың қызметін, олардың рөлін, мәртебесі мен әлеуметтану мінез-құлқын, олардың ұйымдарының институты.
Экономика (гр. Οικονομία - үй шаруашылығын жүргізу өнері) - материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау, бөлу және тұтыну үрдісі кезінде адамдар арасында пайда болатын өндірістік қатынастар.
Соның салдарынан ХХІ ғасыр басында осындай ақпаратты пайдалана алмайтын адам ХХ ғасыр басында оқи да, жаза да алмайтын жанға ұқсас болады...», - деген болатын.

Елбасының «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты жолдауында «Онлайн тәсілінде оқыту тәжірибесін дамытып, елімізде оқу теледидарын құру қажет» деп атап көрсетілгендей бүгінгі күні білім беру жүйесі жаңа педагогикалық технологияға негізделуді және ақпараттық құралдарының кеңінен қолданылуын қажет етеді.

Педагогика (гр. 'παῖς', paіda - бала, гр. 'ἄγω', gogos - жетектеуші) - жеке адамды тәрбиелеп, қалыптастыру үшін белгілі мақсатқа бағытталған жүйелі тәрбие мен білім беру туралы ғылым; тәрбиені, білім беруді және оқытуды зерттейтін теориялық және практикалық ғылымдардың жиыны.
Білім беру Білім беру - тиісті оқу орны арқылы ғылыми мағлұмат беріп, адамның танымын, білімін, дағдысын, дүниеге көзқарасын жетілдіру процесі; қоғам мүшелерінің мәдениетін дамытудың негізгі шарты; мақсаты - қоғам мүшелерінің адамгершілік, интектуалды, мәдени дамуында және олардың денесінің дамуында, кәсіптік біліктілігінде жоғары деңгейге қол жеткізу болып табылатын тәрбие мен оқытудың үздіксіз процесі; жүйеге келтірілген білім, іскерлік дағды және ойлау тәсілдері көлемін меңгеру процесі мен нәтижесі. Білімділіктің басты өлшемі - білімнің жүйелілігі, ойлаудың жүйелілігі мен логикалылығы.
Осылайша оқу–тәрбие үрдісінде жаңа ақпараттық технологияларды пайдалану заман талабынан туындап отыр.

Білім беру жүйесін ақпараттандыру дегеніміз – берілетін білім сапасын көтеруді жүзеге асыруға бағытталған үрдіс, яғни еліміздің ұлттық білім жүйесінің барлық түрлерінде әдеттегі технологияларды тиімді және компьютерлік ақпараттандыру технологияларына алмастыру, оларды сүйемелдеу және дамыту, нақты жүзеге асыру шаралары.

Бағыттау (орыс. наведение) - күштерге (сүңгуір қайықтарға, авиациялык ұшу аппараттарына) немесе қаруға (ракеталарға) козғалыс параметрлері (бағыт, жылдамдық, биіктік жөне т.б.) арқылы берілетін басқару тәсілі.
Алмастыру - белгілі бір n элементті қандай да бір ретте (тәртіпте) қайталамай орналастыру. Берілген n элементтен барлығы әр түрлі n! = 1*2...n Алмастыруы жасалады. Алмастыруға байланысты көптеген есептер ауыстыру терминдері арқылы тұжырымдалады.
Компьютер (ағылш. computer - «есептегіш»), ЭЕМ (электрондық есептеуіш машина) - есептеулерді жүргізуге, және ақпаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша қабылдау, қайта өңдеу, сақтау және нәтиже шығару үшін арналған машина.

Білім беруді, білім алмасуды, өңдеуді автомматандыру бүгінгі күннің маңызды тақырыптарының бірі. Осы мәселелерді жүізеге асыру үшін көптеген жаңа әдістер мен жаңа технологиялар қалыптасты. Бұларға семантикалық желілерді, логикалық модельдер мен білімді бейнелеу тілдерін, т.б.

Семантикалану ( орыс. семантизация, гр. ,σημαντικός - танбалаушы) - тіл бірлігі (единица) мағынасының айқындалуы, тіл бірлігінің мазмұны жайында қажетті мәліметтер беретін процесс пен нәтиже. Мысалы, лексикалық Семантикалану - мәтіндегі тіл брліктерінің мағынасын ашу арқылы анықталады.
Логика (гр. λογική - «талдауға құрылған», λόγος - «сөз», «сөйлем», «ойлау», «ақыл») - ойлау, оның формалары мен заңдылықтары туралы ғылым. Логика дәлелдеу мен теріске шығарудың белгілі бір әдіс-тәсілдері қаралатын ғылым теориялар жиынтығын құрайды.
жатқызуға болады. Соның ішінде RDF/XML синтаксисін, яғни семантикалық желілерде ресурстарды бейнелеуге қолдануға арналған W3C (ағылшын тілінде. World Wide Web Consortium – Бүкіл әлемдік желі үшін технологиялық стандарттарды жасаушы және ендіруші ұйым) консорциумомымен берілген xml құжат түріндегі өрнек синтаксисі, мәліметтер моделін, бір сөзбен айтқанда белгілі бір білімді бейнелеу тілін атап өтуге болады. Resource Description Framework (RDF, "ресурстарды сипаттау ортасы") ресурстар туралы тұжырымдарды машиналық өңдеуге жарамды түрде сыйпаттайды және семантикалық желі концепциясының бір бөлігі болып табылады.
Ресурстар (французша ressourse - құрал-жабдық, мүмкіндік), босалқы қорлар - табыс, ақшалай және басқа қаражат, құндылықтар мен олардың көздері.
Интернет (оқылуы [интэрнэ́т]; ағылш. Internet - International Network) - компьютерлік серверлердің бүкіләлемдік желісі.
Семантикалық желі (семантическая сеть; semantic network) - білімнің белгіленіп бағдарланған граф түріндегі ұсынылу тәсілі; оның төбелері ұғымға, объектіге, әрекетке, жағдайға немесе күрделі қатынастарға сәйкес келсе, доғалары қасиеттеріне немесе қарапайым қатынастарға сәйкес келеді.
RDF-та ресурс кез келген болмыс болуы мүмкін – мысалы ақпараттық (веб-сайт немесе сурет, т.с.с.), және ақпараттық емес (адам, қала немесе қандайда бір абстрактілі ұғым). Ресурс жайындағы айтылған тұжырымдама, "субъект – предикат – объект" түрінде болады және триплет деп аталады.

"Аспан көгілдір түсті" тұжырымдамасын RDF-терминологияда мына түрде ұсынуға болады: субъект – "аспан", предикат – "түсі бар", объект – "көгілдір". RDF-те субъектілерді, қатынастарды және объектілерді белгілеу үшін URI қолданылады.

Осы RDF ресусрстар түрінде сыйпатталған білімдер қорын толтыру, оған сұраныстар жасауды автоматтандыру үшін программалауда қолдануға арналған көптеген фреймворктер жазылған. Солардың ішінде біз Apache Jena фрэймворкіне тоқталамыз.

Apache Jena фрэймворгін қолдану

Apache Jena – Java-да жазылған Semantic Web және Linked Data ашық бастапқы кодымен жазылған фреймворк. Ол RDF - графтан деректерді шығаруға және керісінше оған деректерді жазуға арналған API (ағылшынша application programming interface, қосымшаларды программалау интерфейсі).

Интерфейс (Interface-inter-өзара, і face-бет жағы) - 1) программалаушылардың кәсіптік тілінде - өзара әрекеттесу "жазықтығы", пайдаланушы мен компьютердің қарым-қатынасы, яғни екі жүйенің немесе адам мен компьютердің өзара мәліметтер алмасуын жасақтайтын аппараттық-программалық құралдардың жиынтығы; 2) есептеуіш жүйе құрылғыларының не (немесе) программалардың өзара әсерлесуін жасақтайтын құралдар мен ережелер жиынтығы; есептеуіш жүйедегі құрылғыларды үйлестіру немесе жүйелер арасында үйлестіруге пайдаланылатын үйлестіргіш техникалық және программалық құралдар жиынтығы; жүйелердің, құрылғылардың немесе программалардың екі арасын бөлу шекарасы; екі қызметтік құрылғының және олардың қосылу, алмасу сигналдары және т.б. сипаттамаларымен анықталған шекарасы; 3) ішкі программаға басқаруды беру мен бастапқы программаға қайту процедурасы туралы сипаттамалар мен келісімдер жиынтығы.
Графтар абстрактілі модел түрінде берілген. Модел файлдағы деректерден, деректер базасынан, URL-адрестерден немесе олардың комбинациясынан алынуы мүмкін. Сонымен қоса, модел SPARQL сұранысы арқылы алынуы және SPARUL арқылы жаңартылуы мүмкін.



Сурет 1. Apache Jena фрэймворгін қолдану арқылы білім базасына қол жеткізу немесе сұраныс жасау

Осы Apache Jena фрейморкін падалана отырып білімді бағалау жүйесін іске асыру үшін программалау технологиясы ретінде java тіліне негізделген Java Enterprise Edition (Java EE) платформасы таңдап алынды.

Платформа (фр. plate – жайпақ, forme - форма) - геологияда қозғалмалығы біршама аз, жазық немесе үстірт тәрізді бедерлі, екі жікқабатты құрылымдық қабаттан – іргетастан және шөгінді тыстан тұратын жер қыртысының кең ауқымды атырабы.
Программалау ортасы ретінде Eclipse Java EE IDE for Web Developers пайдаланылды.

Java EE платформасы

Java EE платформасы ірі немесе орташа мекеме есептеріне арналған серверлік платформаның архитектурасын сыйпатайтын Java тіліне негізделген спецификациялары мен сәйкес құжаттамалардың жыиынтығы.

Сервер (ағылш. server) - файлдар, қалталар және компьютерлердің деректері сияқты деректерге ортақ қатынасуды, сондай-ақ желі пайдаланушыларына электрондық пошта қызметтерін қамтамасыз ететін компьютер.
Java EE негізінен веб арқылы интернетте және локалды желіде қолдануға арналған және өндірістік технология болып табылады. Көбінесе сенімділікті, ауқымдылық пен икемділікті қажет ететін жоғары өнімді проектілерде қолданылады.

Java EE келесі технологиялардың стандарттарын қамтиды: JPA, EJB, Servlet, JSP және т.б. Біздің жүйемізде JSP (Java Servlet Pages – сервер жағынан веб парақтарды динамикалық түрде құру) мен Servlet (Веб клиенттің сұраныстары бойынша қызмет көрсету) технологиялары қолданылады. JSP технологиясының басты ерекшеліктерінің бірі, ол динамикалық және статикалық компоненттерден тұратын веб парақтарды құруға мүкіндк береді. JSP платформадан тәуелсіз, көшіруге жеңіл, әрі веб қосымшаларды құру үшін ыңғайлы технология болып табылады.

Біздің құрған жүйеміз сұрақ қою  сұраққа жауап беру  жауапты талдау  жауапты бағалау – тізбегі бойынша жұмыс істейді. Сұрақ қою бөліміне тоқталатын болсақ, бұл бөлім сұрақты дайындаушы, қажет онтологиялық базаны толтырушы, сұрақтарды сәйкес топтар мен тестілерге топтаушы оқытушының қызметіне қажет құралдарды қамтитын интерфейстен және сұрақтарды күрделілігі мен деңгейіне қарай сараптап жауап берушіге жіберуші серверлік бөлімнен тұрады.

ДЕҢГЕЙ (Уровень; layer, level) - абстракциялы дерексіздік дәреже; иерархиялық құрылым қабаты; осы желімен орындалатын белгілі бір мәселелер кешенін сипаттайтын есептеуіш желі қүрылымының логикалық қабаты,

Қолданушы интерфейсіне тоқталсақ. Қолданушы мен жүйе арасындағы жұмыс пен байланысты қамтамасыз етуге арналған оқытушы мен оқушылар үшін web-парақ негізінде жеке интерфейстер жасалды. Қолданушы жүйемен жұмысты бастаған уақытында ең алдымен авторизациядан өтеді. Жүйе қолданушының типіне қарай отырып оны сәйкес бетке бағыттайды. Оқытушы қызметі үшін келесі интерфейстер жасалды:


  1. Белгілі бір топ үшін жаңа тест құру, тест сұрақтарын енгізу бөлімі.

  2. Морфемдік деректерді енгізу және өңдеу интерфейсі;

  3. Көмекші құрал ретінде қазақ тілінен грамматикалық шағын анықтамалық;
    Уақыт - өлшемдер жүйесінің оқиғаларды реттеу, олардың ұзақтығын және араларындағы интервалдарын сипаттауда, және нәрселердің қозғалысын сипаттауда пайдаланатын маңызды мүшесі. Уақыт мифология, философия және ғылымның әр салада пайдалану үшін қарама-қайшылысыз сипаттау, зерттеу нысаны болып, талай-талай ұлы ғалымдарды өмірге әкелген.
    Қазақ тілі (төте: قازاق ٴتىلى, латын: qazaq tili) - Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі.


  4. Онтология негізіндегі білім базасын құру және өңдеу интерфейсі;

  5. Математикалық формулаларды жазу және конверттеу интерфейсі;
    Формула (Formula) - электрондық кестедегі (Excel) математикалық өрнек, оның жұмыс нәтижесі торлардағы мәндерге байланысты болады. Мысалы, D5 торына енгізілген мынадай формула =а5+b5+с5 A5, В5, С5 торындағы сандардың қосындысын D5 торына орналастырады.


Деректер базасындағы оқытушынің енгізген сұрақтары «өңделмеген» және «дайын» деген екі түрге бөлінеді. «Өңделмеген» сұрақтар әлі тексерісті және өңдеуді талап етеді, ал «дайын» сұрақтар жүйе тексерісінен сәтті өткен, қойылуға дайын сұрақтар. Оқытушы таңдап алынған тест бойынша жаңа сұрақ мәтінін енгізіп оны жүйеге тексеріске жібереді. Жүйе сұрақ мәтініндегі әрбір сөзге морфологиялық талдау жасап, таныс емес, яғни морфемдік базада жоқ сөз кездессе, оны оқытушыдан енгізуді сұрайды.
Морфология (гр. morf - түр, тұлға, logos - сөз, ілім) - дербес сөздердің грамматикалық мағыналарын тексеретін, грамматикалық сөз тұлғалардың қызметі мен қалыптасу, даму заңдылықтарын зерттейтін тіл ғылымының бір саласы.
Оқытушы морфемдік базаға сол сөздің түбірін енгізіп, оның қай сөз табына жататынын көрсетеді. Морфологиялық талдаудан сәтті өткен мәтін келесі кезекте синтаксистік талдауға жіберіледі. Бұл талдау барысында сөйлемнің негізгі мүшелері анықталып, сөйлем сөз тіркестеріне жіктеледі. Сосын осы сөз тіркестері арқылы сұраныс құрылып, ол онтолгиялық базаға жіберіледі. Онтологиялық базадан сол тіркестерге сәйкес білімдік мәліметтер қайтарылады, сәйкесінше білімдік мәліметтер бойынша есепті шешу жүргізле бастайды. Егер есепті шешу үшін алынған білімдік база жеткіліксіз болса, онда жүйе оқытушыға онтологияны толықтыру туралы ұсыныс жасайды. Оқытушы базаны толықтырып, сұрақты қайта тексеріске жібереді. Сұрақтың жауабы жүйе өздігінен есептей алатын деңгейге жеткен уақытта ғана, оқытушы оны «дайын» сұрақ ретінде сұрақтар базасына енгізеді.

Морфемдік базаға теріс енгізілген немесе сөз табы, сөздің түрі дұрыс көрсетімеген сөздерді түзету үшін жеке қолдануға болатын морфемдік деректерді өңдеу интерфейсі сөздерді алфавит бойынша, түрі мен табы бойынша сұрыптауға, қажет сөзді іздеуге мүкіндік беретін функционалды кесте түрінде жасалған.

Функционал - бір не бірнеше функцияға тәуелді болатын айнымалы шаманы білдіретін математикалық ұғым. Ол алғаш рет вариациялық есептеуде пайда болған. Берілген тұйық қисық сызықпен шектелген аудан, белгілі бір жол бойындағы күш өрісінің жұмысы, т.б.



Қорытынды

Жалпы білім берудің мақсаты – терең білімнің, кәсіби дағдыларын негізінде еркін бағдарлай білуге, өзін-өзі дамытуға адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдерді қабылдауға қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыру, яғни жеке тұлғаны қалыптастыруға негізделген, ақпаратты технологияны терең меңгерген, жылдам өзгеріп жататын бүгінгі заманға лайықты, жаңашыл тұлғаны қалыптастыру.

Қорытындылай келе интернетке бағытталған құралдарды орынды қолдану оқыту сапасын жетілдіруге көмектеседі. Білімді бақылау жүйелерін құруда ұсынылған әдіс білімді зерделі бағалауға мүмкіндік береді. Білім беру саласындағы соңғы уақытта көптеп сынға алынып жүрген білімді бақылау, бағалау мәселелерін шешуге оң себебін тигізеді деген сенімдеміз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Н.Ә.Назарбаевтың «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» (Ел президентінің халыққа жолдауы) 2007 жыл

2. D.

Әдебиет (араб.: асыл сөз‎) - сөз өнері, әлеуметтік мәні бар шығармалар жиынтығы.
Президент (латын тілінде praesіdens - басшы, алдыңғы қатарда отыратын) - 1) республикалық елдердегі мемлекет басшысы. Президент конституциялық талаптарға (жас мөлшері, өмірбаян тазалығы, мемлекеттік тілді білуі, т.б.)
Kabenov, G.Nurgazinova, B.Razahova. Automated knowledge monitoring with intellectual handling of the students' answers in a natural language. Life Science Journal, Volume 11 - Number 12, 2014: Acta Zhengzhou University Overseas Edition. рр.305-310 (ISSN: 1097-8135). Impact Factor 2013: 0.139 http://www.lifesciencesite.com.

3. http://www.osp.ru/os/2012/09/13032513/



4. https://jena.apache.org/getting_started/index.html

  • Apache Jena фрэймворгін қолдану
  • Java EE платформасы
  • Пайдаланылған әдебиеттер

  • жүктеу 60.21 Kb.