Главная страница
Контакты

    Басты бет


Басқарудың автоматтандырылған жүйесінің негіздері

жүктеу 67.07 Kb.



жүктеу 67.07 Kb.
Дата19.03.2017
өлшемі67.07 Kb.

Басқарудың автоматтандырылған жүйесінің негіздері




БАСҚАРУДЫҢ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖҮЙЕСІНІҢ НЕГІЗДЕРІ

Мошқалов А.Қ.

PhD докторы,

Сарисаков Нуржан



4 курс студенті

Абай атындағы ҚазҰПУ
Қазіргі уақытта жаңа ақпараттық технологияларға негізделген тиімділігі жоғары басқару жүйесі болмаса өндірістің дамуы мүмкін емес.
Уақыт - өлшемдер жүйесінің оқиғаларды реттеу, олардың ұзақтығын және араларындағы интервалдарын сипаттауда, және нәрселердің қозғалысын сипаттауда пайдаланатын маңызды мүшесі. Уақыт мифология, философия және ғылымның әр салада пайдалану үшін қарама-қайшылысыз сипаттау, зерттеу нысаны болып, талай-талай ұлы ғалымдарды өмірге әкелген.
Ақпарат Ақпарат (лат. informatio - түсіндіру, мазмұндау) ұғымы күнделікті өмірден бастап техникалық салада пайдаланылатын көп мағыналы ұғым. Жалпы алғанда бұл ұғым шектеу, байланыс, бақылау, форма, инструкция, білiм, мағына, құрылым, бейнелеу, сезіну тағы басқа ұғымдармен тығыз байланысты.
Үнемі өзгеріп отыратын нарық талаптары, ғылыми-техникалық, технологиялық және маркетингтік сипаттамалары, үлкен ақпарат ағындары кәсіпорынның жоғары дәрежелі технологиялармен даму әдісіне және стратегиясына жауапты кәсіпорын қызметшісінен аз шығын шығара отырып, көп табыс табуға бағытталған шешімді тез және нақты қабылдауын талап етеді.
Маркетинг (ағылш. marketіng - рынок‚ базар‚ өткізу‚ сауда) - кәсіпорынның (фирманың, бірлестіктің‚ т.б.) тауар өндіру-өткізу және сауда жасау қызметін ұйымдастыру мен басқару жүйесі. Маркетинг нарық дамуының жай-күйі мен келешегін зерделеуге негізделеді, тұтыну мен өндіріс өніміне (тауарға‚ көрсетілетін қызметке) сұранымды қалыптастырады, табыс алу мақсатымен рынокта тауарлардың өткізілуін тездетуге бағытталады. Маркетинг - сұранымды жан-жақты зерделеп‚ болжау‚ жарнаманы пайдалану‚ өндірісті ынталандыру‚ сақтау мен тасымалдаудың осы заманғы тәсілдерін‚ тауарлардың тұтынушыға жетуіне жәрдемдесетін тех. және басқа түрлерін қолдану негізінде кәсіпорынның жаңа өнімді әзірлеу‚ өндіру мен өткізу жөніндегі ұйымдық-техникалық‚ қаржы‚ коммерциялық және басқа қызмет түрлері жатады.
Стратегия гр. strategia - әскер кіргізу - қоғамдық, саяси күреске басшылық өнері, оны жүргізудің қоғам (кәсіпорын, партия) дамуының нақты кезеңінің нақты жағдайларынан туындайтын жалпы жоспары, белгілі бір мақсатқа қол жеткізуге бағытталған қаражат пен ресурстарды пайдалану тәсілі.
Шығындарды оңтайландыруды, тұтынушылардың барлық талаптарына сәйкес өндірістің реактивтілігін жоғарылатуды қатал нарықтық бәсекелестік шартында ойша жасалған қорытындыларға негіздеп жасауға болмайды. Кәсіпорындағы шығын орталықтарының барлығына жан-жақты бақылау жасау, талдаудың күрделі математикалық әдістері қолдану, болжам жасау, параметрлер мен белгілердің есебіне және жинақтардың үйлесімді жүйесіне негізделген жоспарлау, қор жинау және ақпараттарды өңдеу қажет.
Математика (гр. μάθημα - ғылым, білім, оқу; μαθηματικός - білуге құштарлық) - әлдебір әлемнің сандық қатынастары мен кеңістіктік формаларын, пішіндерін өлшейтін, оның ішінде - структуралар, өзгерістер, белгісіздік жөніндегі ғылым.
Бұл мәселенің басқару аппаратының шамадан тыс артуымен байланысты экстенсивті шешу жолдары, тіпті оның жұмысы өте жақсы ұйымдастырылса да оң нәтиже бере алмайды. Және мұнда тек бір ғана жол бар – басқарудың компьютерлік ақпараттық жүйесін құру және барлық жерге орнату.
Компьютер (ағылш. computer - «есептегіш»), ЭЕМ (электрондық есептеуіш машина) - есептеулерді жүргізуге, және ақпаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша қабылдау, қайта өңдеу, сақтау және нәтиже шығару үшін арналған машина.


Басқарудың автоматтандырылған жүйесі — біртұтас “адам-машина” жүйесінің жұмыс істеу процесінде басқару шешімін қабылдау үшін қолданылатын әкімшілік, ұйымдастыру, экономика математикалық тәсілдердің, есептеу техникасы мен ұйымдастыру техникасының, сондай-ақ, байланыс жабдықтарының жиынтығы. Ол жабдықтау және функционалдық жүйелерден тұрады.
Функционал - бір не бірнеше функцияға тәуелді болатын айнымалы шаманы білдіретін математикалық ұғым. Ол алғаш рет вариациялық есептеуде пайда болған. Берілген тұйық қисық сызықпен шектелген аудан, белгілі бір жол бойындағы күш өрісінің жұмысы, т.б.
Жабдықтау жүйесіне: техникалық,математикалықақпараттық, ұйымдастыру жұмысы және мамандармен қамтамасыз ету жатады. Ал функционалдық жүйе есептеу, бақылау, жоспарлау және өндірістік шаруашылық қызметін басқару міндеттерін шешеді. Басқарудың автоматтандырылған жүйесі  негізгі буыны — цифрлы ЭЕМ кешені. Ол жүйенің басқа буындарымен байланыс арнасы арқылы қосылады. Ақпарат бұл арнамен басқарудың төмегі сатысынан жоғарғы сатысына қарай, ал тапсырмалар, бұйрықтар, нұсқаулар мен түзетулер, керісінше, жоғарғы сатыдан төменгі сатыға қарай беріледі. Басқарудың стратегиясына не мақсатына әсер ету, жүйені дамыту және жетілдіру процестері адамның тәжірибесі мен интуициясына негізделген жағдайда ғана басқарудың автоматтандырылған жүйесі  тиімді болып есептеледі.
Нұсқау (Инструкция; лат. instructio - құру, ереже) - әскердің (күштің) қандай да бір жағын реттейтін немесе ұрыс құралдарын қолдану мен пайдалану мәселелері бойынша толық нұсқаулары бар құжат. Нұсқау мемлекеттің қолданыстағы заңдары, үкіметтің қаулылары, бұйрықтар мен директивалар, жарғылар мен басшылыққа алынатын құжаттардың негізінде шығарылады, Нұсқауды шығару құқығы қорғаныс министріне, оның орынбасарларына, қарулы күштер түрлерінің бас қолбасшысына, әскер түрлерінің (арнайы әскер түрлерінің) қолбасшыларына (бастықтарына) берілген. Нұсқауда әдетте жойғыш құралдарды қолдану және ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету (бомба тастау бойынша нұсқау), жауынгерлік дайындықты қамтамасыз ету (жаттығу және ұрыс атыстарын ұйымдастыру және өткізу бойынша нұсқау) мәселелері көрсетіледі. Мұнда, сонымен қатар, қандай да бір қызметгі реттейтін ережелер мен нормалар айтылуы мүмкін (әскери тасымал құжаттарын есепке алу тәртібі, оларды ресімдеу мен пайдалану және әскери тасымалдардың төлемақысы туралы нұсқау). Қорғаныс министрлігінің орталық аппараттарындағы органдары шығаратын әскерлердегі (флот күштеріндегі) нұсқаулардан басқа, әскер қызметіне катысты, мысалы, полк кезекшісінің нұсқауы, қарауыл бастығының нұсқауы сияқты нұсқаулар дайындалады. Бұл нұсқаулардың мазмұны әскери жарғы талаптары мен әскерді (флот күштерін) орналастыру ерекшеліктерін есепке алуға негізделеді. Нұсқау ережелері міндетті түрде орындалуы тиіс.
Жағдай - адам әрекетінің , жан-жануарлар тіршілігінің, табиғат пен қоғамдағы өзгерістің, оқиғаның, т.б. айналадағы ортаның ықпалына тәуелділігін білдіретін философиялық ұғым. Табиғаттағы, қоғамдағы белгілі бір өзгерісті тудырушы алғышарт есебінде де қарастырылады.
Мақсат - белгілі бір межеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттің ой-санадағы көрінісі. Мақсат ойлау нәтижесінде болашақты алдын ала болжау арқылы туатын мұрат, ішкі қозғаушы күшті білдіреді. Мақсатқа жету үшін әр түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасалады.
Басқарудың автоматтандырылған жүйесі  -дың автоматты басқару жүйесінен ерекшелігі — Басқарудың автоматтандырылған жүйесіде адам автоматтардың жұмысын бақылаумен қатар басқару процесіне де белсенді түрде араласатындығы. Басқарудың автоматтандырылған жүйесі: объектілер Басқарудың автоматтандырылған жүйесі  және функционалды автоматтандырылған жүйе болып ажыратылады. Басқарудың автоматтандырылған жүйесі  негізін зауыттың не өндірістің ақпараттық есептеу орталығы құрайды. Қазақстанның көптеген институттарында ғылыми-зерттеу жұмыстарына арналған Басқарудың автоматтандырылған жүйелері  құрылған. Сондай-ақ, бұл жүйе қазіргі кезде байланыс пен телекоммуникация бағыттарында да қолданыла бастады.

Қоғамның ақпараттануының өсу қарқыны басқару процесіндегі есептеу техникасының мәнін арттырады. Ақпаратты өңдеу процесін автоматтандыру үшін қазіргі есептеу техникаларының мүмкіндіктерін пайдалану, еңбек өнімділігін арттыруға, құжаттармен жұмыс жасаудың тиімділігін көтеруге және басқаруға арналған ақпараттармен алмасуды жылдамдатуға мүмкіндік береді. Соңғы бірнеше жылда мәліметтер қорымен басқару жүйесінің тұтынушылық сапасының деңгейі, яғни функциялардың әр түрлілігі, пайдаланушыға ыңғайлы интерфейс, бағдарламалық өніммен, кей жағдайларда басқа ДҚБЖ-мен біріктірілуі желіде жұмыс жасауға арналған мүмкіндіктер артты.

Мәліметтер (данные; data) - автоматты құралдардың көмегімен, кей жағдайда адамның қатысуымен, өңдеуге I ыңғайлы түрде берілген мағлұмат. Мәліметтердің кірістік, шығыстық, басқару, проблемалық, сандық, мәтіндік, графикалық және т.б.
ДҚБЖ әр түрлі ақпараттарды біріктіруге мүмкіндік береді және қажетті ақпараты жылдам тауып, оны айналадағыларға есептеулер, графиктер және кестелер көмегімен жеткізуге көмектеседі.



Кәсіпорынның автоматтандырылған ақпараттық жүйесі Кәсіпорынның автоматтандырылған ақпараттық жүйесінің материалды-техникалық базасын көрсететін есептеу техникасының және байланыс құралдарының негізінде кәсіпорынды басқарудың формалары мен әдістерінің жетілдірілуі прогрестің маңызды факторы болып табылады.
Форма (Қалып; form) - 1) мәліметтерді ұсыну тәсілі; 2) мәліметтер базасын басқару жүйелеріңде (мысалы, Access-Te) - мәліметтер базасындағы ақпаратты (мәліметтерді) енгізу мен редакциялауға пайдаланылатын дисплей экранына көрнекі түрде ұсыну тәсілі.
Құрал (Инструмент; лат. instrumentum - құрал, қару) - 1)адам еңбегінің құралы немесе өнеркөсіптік кәсіпорын жағдайындағы жұмысқа арналған машинаның атқарушы механизмі.
Ол басқарудың объектілері мен субъектілері арасындағы байланыстырушы бөлімше қызметін атқарады және келесі функцияларды орындайды: пайдаланушы енгізген негізгі мәліметтер мен сұраныстарды қабылдайды, жүйеге енгізілген және сақталған мәліметтерді анықталған алгоритмдерге сәйкес өңдейді және қажетті шығатын ақпаратты құрады. Кәсіпорында басқару аппаратын қажетті ақпаратпен қамтамасыз ететін өзара байланысқан функционалды жүйелерден тұратын автоматтандырылған ақпараттық жүйе құрылады. Негізгі функционалды жүйелер өндірістің техникалық дайындығының, перспективті жоспарлауының және өндіріс дамуының болжамының, маркетингтік зерттеудің, материалды, еңбектік және қаржылық ресурстарды оперативті басқарудың, дайын өнімнің сатылуының және іске асуының, кәсіпорынның бухгалтерлік есебінің және шаруашылық қызметтер талдауының шешімін қамтамасыз етеді. Шешілетін тапсырмалар жиынтығы бойынша кәсіпорынның автоматтандырылған ақпараттық жүйесі 80-ші жылдардағы кәсіпорынды басқарудың автоматты жүйесіне ұқсайды, бірақ басқа сапалы идеологиялық және тезникалық базада. Автоматтандырылған ақпараттық базада әрбірі өңделетін мәліметтің аса спецификалық құрылымдық ерекшеліктеріне ие жүйелер немесе «бизнес- процестер» қарастырылады.
Ресурстар (французша ressourse - құрал-жабдық, мүмкіндік), босалқы қорлар - табыс, ақшалай және басқа қаражат, құндылықтар мен олардың көздері.
Құрылым (лат. structura - түзіліс, орналасу, тәртіп) - объектінің тұтастығын, тепе-теңдігі мен негізгі қасиеттерінің сақталуын қамтамасыз ететін байланыстар мен қатынастар жиынтығы. Құрылым жүйе және элемент ұғымдарымен тығыз байланысты.
Бизнес-процесс негізінде кәсіпорынның өзара әрекет ететін бөлімдері арқылы өтетін және тұтынушы тапсырысын (тауарды дайындау немесе қызмет көрсету) орындауға бағытталған материалды ақпараттық, қаржылық ағындардың немесе жұмыстық ағындардың өзара байланысқан жиынтығы түсіндіріледі. Автоаттандырылған ақпараттық жүйе бизнес-процеске өзгеріс енгізу жөнінде уақытында шешім қабылдау мақсатында экономикалық объектілердің жағдайын тікелей көрсетуге, бизнес-процестердің тиімділігін болжауға және олардың ұйымдастырылуы бойынша сипаттама беруге міндетті.
Экономика (гр. Οικονομία - үй шаруашылығын жүргізу өнері) - материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау, бөлу және тұтыну үрдісі кезінде адамдар арасында пайда болатын өндірістік қатынастар.
Қазіргі заманғы автоматтандырылған ақпараттық жүйенің сипаттамалық ерекшелігі – кәсіпорынның өзара байланысқан мәліметтер қорын және бірыңғай ақпараттық жүйенің білімін пайдалану. Кәсіпорынның автоматтандырылған ақпараттық жүйесі техникалық жағынан байланысқан локальды есептеу желілерінің (ЛЕЖ) жиынтығын көрсетеді. Ірі корпорацияларға, бірлестіктерге, холдингтерге арнап мыңдаған ЭЕМ-ді санайтын және күрделі құрылымы бар үлкен корпоративті желілер құрылады. Корпоративті желілер локальды есептеу желілерін және глобальді есептеу желілерін (ГЕЖ) қосады. Соңғылары әр түрлі қалаларда, елдерде және тіпті әр түрлі континеттерде болуы мүмкін территориялық бөлінген ЭЕМ-дерді біріктіреді.
Қала Қала, шаһар - тұрғындары өнеркәсіп, сауда, қызмет көрсету орындарында және ғылыми, мәдени, басқару мекемелерінде жұмыс жасайтын, халқы тығыз орналасқан ірі елді мекен. Әдетте қала Тұрғындар районы, Өнеркәсіп районы, Сауда районы, кейбірінде Әкімшілік басқару районы секілді негізгі райондарға бөлінеді.
Масштабына байланысты бөлімдердің желілері мен жұмыстық топтардың желілері ажыратылады.
Масштаб (нем. Mastab. Ma - өлшеуіш, мөлшер және Stab - таяқ) - сызба, жоспардағы аэрофототүсірудегі немесе картадағы кесінді ұзындығының сол кесіндінің нақты ұзындығына қатынасы. Дерексіз санмен өрнектелген бұл қатынас сандық Масштаб деп аталады.
Жұмыстық топтардың желілері әдетте 10-нан 20-ға дейінгі ПЭЕМ қосады. Мұндай желілердің қарапайыымдылық және біртектілік қасиеттері бар. Бөлімшелердің желісі 100-150 ПЭЕМ-ді қамтиды. ПЭЕМ басқарушы қызметкердің жұмыс орнына орнатылады және олардың қазметтерін автоматтандыру үшін, кәсіпорынның кеңейтілген ақпараттық базасына оперативті рұқсатты қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Мұндай жұмыс орны автоматтандырылған деп аталады және кәсіпорынның автоматтандырылған ақпараттық басқаруының элементі болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер:


  1. Алекс Кригель, Борис Трухнов. SQL. 2-е издание. Библия пользователя. – Москва – Санкт-Петербург - Киев, 2010.
    Қызметкер, жұмыскер - жұмысты еңбек шарты (келісімшарт) негізінде орындаушы, кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің ішкі еңбек тәртібіне бағынушы адам. Еңбек заңнамасына сәйкес азаматтық-құқықтық шарттардың кез келгені бойынша (мердігерлік шарт, тапсырма, авторлық шарт бойынша) жұмыс атқарушы адам қызметкер болып саналмайды.
    Әдебиет (араб.: асыл сөз‎) - сөз өнері, әлеуметтік мәні бар шығармалар жиынтығы.
    Санкт-Петербург Санкт-Петербург (орыс. Санкт-Петербург, Питер) - Ресейдің федералдық мәні бар қала, Солүстік-Батыс федералды аймағының және Ленинград облысының әкімшілік орталығы. 1914 жылдың 31 тамызынан 1924 жылдың 26 қаңтарына дейін -- Петроград, 1924 жылдың 26 қаңтарынан 1991 жылдың 6 қыркүйегіне дейін - Ленинград деп аталған.


  2. Ржеуцкая С.Ю. База данных. Язык SQL. - Вологда: ВоГТУ, 2010.

  3. Дирк Льюкс, Петер Мюллер. Java 7. Самоучитель. – Санкт- Петербург, 2013.

  4. Ибраева Л.К., Сатимова Е.Г. Проектирование баз данных. МУ к выполнению лабораторных работ. – Алматы: АИЭС, 2004.

  5. Айтхожаева Е.Ж. Стандартный язык баз данных SQL: учеб. пособие. – Алматы: АИЭС, 2005.


жүктеу 67.07 Kb.