Главная страница
Контакты

    Басты бет


Қазіргі кездегі білімді бағалау жүйесінің жағдайы

жүктеу 222.65 Kb.



жүктеу 222.65 Kb.
Дата16.09.2017
өлшемі222.65 Kb.

Қазіргі кездегі білімді бағалау жүйесінің жағдайы



Қазіргі кездегі білімді бағалау жүйесінің жағдайы
А.Қ. Буканова , Абай атындағы ҚазҰПУ
Білім беру жүйесінің үнемі өзгеріп, дамуы және әлеуметтік-экономикалық прогрестің тығыз байланысы қазіргі қоғамның негізгі даму заңдылықтарының біріне айналып отыр. Қоғамдағы демократия процесімен байланысты әлеуметтік өзгерістер, ғылыми техникалық прогрестің дамуы, компьютерлендірудің кеңеюі, бүкіл әлемдік интернет көздерімен байланыс білім беру жүйесі алдына жаңа талаптар қояды.
“Санат” - баспа. 1990 ж. қыркүйек айында қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық ун-тінің жанындағы баспа кабинетінің негізінде “Қазақ университеті” деген атпен құрылды. 1993 жылдан “ Санат” баспасы деп аталады.
Әлеуметтану - қоғамның қалыптасуы, жұмыс істеуі және даму заңдылықтары туралы ғылым. Әлеуметтану фактілерді, үдерістерді, қатынастарды, жеке тұлғалардың, әлеуметтану топтардың қызметін, олардың рөлін, мәртебесі мен әлеуметтану мінез-құлқын, олардың ұйымдарының институты.
Білім беру - тиісті оқу орны арқылы ғылыми мағлұмат беріп, адамның танымын, білімін, дағдысын, дүниеге көзқарасын жетілдіру процесі; қоғам мүшелерінің мәдениетін дамытудың негізгі шарты; мақсаты - қоғам мүшелерінің адамгершілік, интектуалды, мәдени дамуында және олардың денесінің дамуында, кәсіптік біліктілігінде жоғары деңгейге қол жеткізу болып табылатын тәрбие мен оқытудың үздіксіз процесі; жүйеге келтірілген білім, іскерлік дағды және ойлау тәсілдері көлемін меңгеру процесі мен нәтижесі. Білімділіктің басты өлшемі - білімнің жүйелілігі, ойлаудың жүйелілігі мен логикалылығы.
Ол өз кезегінде әр маманға қойлатын талаптар жүйесін өзгертеді, демек тұтастай алғанда жоғары білім беру жүйесіне де әсерін тигізеді.

Осы заманғы әрбір жас маман тек дайын білім жүйесін қабылдап, оны қайталап қолдануға ғана емес, сонымен қатар күрделі стандартты емес мәселелерді шешу үшін қажет болатын шығармашылық қызметті де орындауға әзір болуы керек.

Ел басы білімділік деңгейін көтеруді ұлттың бәсекелестік қабілетін көтеруші фактор ретінде, бірінші орындағы мәселе ретінде көтеріп отыр.

Маман - ұйымның инженерлік-техникалық, экономикалық және басқа да жұмыстарымен айналысатын қызметкері. Маман, әдетте, жоғары немесе арнаулы орта білімді болады. Атап айтқанда, агроном, бухгалтер, геолог, инженер, математик, механик, техник, физиолог, суретші, экономист, энергетик, мұғалім, дәрігер, т.б.
ДЕҢГЕЙ (Уровень; layer, level) - абстракциялы дерексіздік дәреже; иерархиялық құрылым қабаты; осы желімен орындалатын белгілі бір мәселелер кешенін сипаттайтын есептеуіш желі қүрылымының логикалық қабаты,
Бүгінгі күні білім беру процесіне қатысушылардың барлығының алдында білім сапасын көтеру, оны өмірлік талаптарға сәйкестендіріп, бейімдеу келелі мәселенің бірі болып табылады.

Жоғары оқу орындары оқыту технологиясын таңдауға ерікті. Олар осы стандартта белгіленген біліми – кәсіптік бағдаралманың талаптарын барынша сапалы жүзеге асыруға мүмкіндік беретін оқу процесін ұйымдастырудың түрі мен әдістерін таңдауға құқылы. Осымен қатар жоғары оқу орындары мамандар даярлаудың сапасына жауапты.

Дәстүрлі жоғары білім берудің өзіндік артықшылық жақтары болғаны белгілі, олар - іргелілігі, бірізділігі, негізділігі. Дегенмен оқытушының білімді беру процесінде, оқу материалы арқылы меңгеру, студенттер тарапынан қандай да бір бастамашылдықтың көрінуін шектеді. Жоғары мектепте қалыптасқан оқытудың ақпараттық типі тек жақсы орындаушыларды әзірледі. Ақпараттық оқыту типінен дамыта оқыту типіне өту - бүгінгі таңның алдында тұрған міндет.

Инновациялық процестер тек оқу мен тәрбие мазмұнындағы елеулі өзгерістермен ғана сипатталмай, білім берудің іргетасы берік, ізгілі болып, мамандарды әзірлеудің көп деңгейлі жүйесіне өтуге, әрі оқыту әдістерімен формаларында түбегейлі өзгерістер болуына тәуелді болады. Жоғары білім берудің ұлттық көп деңгейлі құрылымы оқу- әдістемелік мәселелерді жаңаша шешуді талап етеді.

Беріктік - материалдардың белгілі бір жағдайлар (күйлер) мен шектерде қандай да бір әсерлерді (салмақ түсу, температураның өзгерісі, магнит, электр, т.б. өрістері, кебу немесе ісіну, т.б.) қабылдай отырып, бүлінбей сақталу қасиеті; сыртқы күштердің әсерінен қалпының өзгеруіне және бұзылуына қарсыласатын қатты дененің касиеті.
Әдістеме - педагогика ғылымының жеке пәндерден берілетін білім көлемі мен мазмұнын негіздеп, оны оқытудың тиімді әдістерін зерттейтін бір саласы. Тұтасынан алғандағы жас ұрпақты тәрбиелеу мен оқыту процесінің заңдылықтарын дидактика зерттейді.
Құрылым (лат. structura - түзіліс, орналасу, тәртіп) - объектінің тұтастығын, тепе-теңдігі мен негізгі қасиеттерінің сақталуын қамтамасыз ететін байланыстар мен қатынастар жиынтығы. Құрылым жүйе және элемент ұғымдарымен тығыз байланысты.
Сондықтан да білім сапасы, білім беру процестерінің нәтижелілігі, әртүрлі білімділік деңгейін шынайы бағалау көкейкесті мәселе бола отырып, көп өзгеріске түсуде. Қазақстанда жоғары білім беру стандарттарын енгізумен қатар, ғылыми негізделген, студент білімін бағалайтын және бақылайтын диагностикалық әділ жүйені ұйымдастыру да - өзекті мәселенің бірі.
Диагностика (техникалық) - техникалық ақауларды іздестіруге жөне анықтауға арналған теория, әдістер және жабдықтар туралы ілім.
Басқа сөзбен айтқанда білім беру жүйесінде студент пен оқытушы әрекеті барысында студент білімін әділ бағалау үшін қолайлы жағдай туғызу керек. Білімді бақылау және бағалаудың әдіснамасын құрып, жалпы қағидаларын анықтау мәселесі - қазіргі таңда оқытушылар арасында қызу талас туғызып отырған мәселенің бірі .
Бақылау - зерттеу не тексеру әдісі. Бақылау арнайы жоспар бойынша жүргізіледі. Жоспарда Бақылаудың мақсаты мен міндеттері, объектісі (сабақ, саяхат, лабораториядағы, шеберханадағы, оқу-тәжірибе учаскесіндегі оқушылардың жұмыстары), жүргізу әдісі мен жолдары дұрыс көрсетілуі тиіс.

Кез келген оқу орнынының оқыту процесінде білімді бақылау мәселесі негізгілердің бірі болып табылады. Бақылауды оқыту процесінің негізгі буындарының бірі ретінде есептей отырып Ю. К. Бабанский және басқа зерттеушілер оны оқыту процесін дамытушы әрі меңгеруші құрал ретінде қарастырады.

Қол жеткен оқыту нәтижелерін білім беру мақсатымен реттеп сәйкестендіруді іске асыру өте қиын болғандықтан, мұндай әдіснаманы құру шешуін күткен мәселелердің біріне айналғаны белгілі.

Мақсат - белгілі бір межеге қол жеткізуге бағытталған әрекеттің ой-санадағы көрінісі. Мақсат ойлау нәтижесінде болашақты алдын ала болжау арқылы туатын мұрат, ішкі қозғаушы күшті білдіреді. Мақсатқа жету үшін әр түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасалады.

Жоғары оқу орны түлектеріне қойылатын талаптардың түбірімен жаңаруы, оқытудың жаңа технологияларын енгізу, оқу орындарына білім беру мазмұнын қалыптастыруда еркіндік берілуі, көп функционалды, оралымды білім беру жүйесін құруда маңызды болып отыр.

Функционал - бір не бірнеше функцияға тәуелді болатын айнымалы шаманы білдіретін математикалық ұғым. Ол алғаш рет вариациялық есептеуде пайда болған. Берілген тұйық қисық сызықпен шектелген аудан, белгілі бір жол бойындағы күш өрісінің жұмысы, т.б.

Тұтасымен білім беру жүйесін алып қарайтын болсақ, жоғарыда аталған мақсаттардың іске асуы, студенттердің болашақ мамандығына дайындық деңгейін дұрыс, әділ бағалағанда және оқу орнын бітіруші түлектердің дайындық деңгейінің білім стандарты талабына сай болуын тексеріп, студент біліміндегі олқылықтарды дер кезінде анықтағанда ғана мүмкін болады. Оқу ақпаратының меңгерілу деңгейін анықтау, білім сапасын бағалау, маманды әзірлеу сапасын кезең - кезеңмен бақылау, оқыту процесінің негізгі құрылымдық элементі болып табылады. Білімнің қабылдану деңгейін анықтау, икемділік пен дағдының қалыптасуын бағалау әрдайым педагогикалық процесті зерттеушілер назарынан тыс қалған емес.

Педагогика (гр. 'παῖς', paіda - бала, гр. 'ἄγω', gogos - жетектеуші) - жеке адамды тәрбиелеп, қалыптастыру үшін белгілі мақсатқа бағытталған жүйелі тәрбие мен білім беру туралы ғылым; тәрбиені, білім беруді және оқытуды зерттейтін теориялық және практикалық ғылымдардың жиыны.
Кезінде Я. А. Коменский оқыту саналылық пен білім беріктігін қамтамасыз етеді деген. Ал К. Д. Ушинский осы принципті бір саты жоғары көтеріп, жаттығу мен қайталаудың негізгі құралы оқытушының қажетті ақпаратты таңдап алуы деп есептеді. Студенттер білімін бағалау мәселесіне көптеген психологтар еңбектерінде көңіл аударылған (Б.Г.Ананьев, Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев, В.В.Давыдов және т.б.). Білімді бақылау формалары мен әдістеріне Ю.К.Бабанский, М..И.Зарецкий, Т.А.Ильина, Е.И.Перовский, В.М.Полонский сынды педагогтар еңбектері арналған. П.Я.
Форма (Қалып; form) - 1) мәліметтерді ұсыну тәсілі; 2) мәліметтер базасын басқару жүйелеріңде (мысалы, Access-Te) - мәліметтер базасындағы ақпаратты (мәліметтерді) енгізу мен редакциялауға пайдаланылатын дисплей экранына көрнекі түрде ұсыну тәсілі.
Қағида немесе принцип (лат. principim – принцип; негіз, алғы бастама) - белгілі білім жүйесінің түп-негізі, алғы бастамасы, абстрактылы түрдегі ең қысқа жалпылама мазмұны. Ғылыми танымда идея, теория, әдіс сияқты таным түрлерімен өзара байланыста тұжырымдалады.
"Еңбек" - өзінің тұтынушылығын қамтамасыз етуге қажетті бүкіл заттар жиынтығын жасайтын адам әрекетінің негізгі формасы.
Гальперин, Н.Ф.Талызина, З.А.Решетова зерттеулері оқушылар әрекетін әр түрлі ұйымдастыру кезінде білімнің қабылдану процесін меңгеру мүмкіндіктерін қарастырады. Зерттеулерде маңызды орын оқу ақпаратын, білімді, икемділік пен дағдының қалыптасу деңгейін анықтауға арналады (М. Н. Скаткин, Н. В. Кузмина, В. П. Беспалько және т. б.). Шетелдік зерттеулер негізінен тестілік бақылауға арналған (А. Анастази, Н. Кронлунд, А. Хьюгс және т.б.). Мутанов Г. , Адилгазинов Г. З., Алинова М., Абибуллаева А., Биназарова М., Искакова Л., Мелкозерова Л.Я., Есенбаева Г. сынды Қазақстандық зерттеушілер еңбектері де білімді бақылау мәселелерін қарастырады.

Зерттеулерде көбінесе бақылаудың қандай бір аспектісі (әдісі, құралы, түрі, формасы және т.б.) қаралады. Жеке сұрақтардың терең зерттелуіне қарамастан оқыту, тәрбие, дамыту процестерін әділ бағалаумен қаматамасыз ететін сенімді нұсқаулар жоқ деуге болады.

Нұсқау (Инструкция; лат. instructio - құру, ереже) - әскердің (күштің) қандай да бір жағын реттейтін немесе ұрыс құралдарын қолдану мен пайдалану мәселелері бойынша толық нұсқаулары бар құжат. Нұсқау мемлекеттің қолданыстағы заңдары, үкіметтің қаулылары, бұйрықтар мен директивалар, жарғылар мен басшылыққа алынатын құжаттардың негізінде шығарылады, Нұсқауды шығару құқығы қорғаныс министріне, оның орынбасарларына, қарулы күштер түрлерінің бас қолбасшысына, әскер түрлерінің (арнайы әскер түрлерінің) қолбасшыларына (бастықтарына) берілген. Нұсқауда әдетте жойғыш құралдарды қолдану және ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету (бомба тастау бойынша нұсқау), жауынгерлік дайындықты қамтамасыз ету (жаттығу және ұрыс атыстарын ұйымдастыру және өткізу бойынша нұсқау) мәселелері көрсетіледі. Мұнда, сонымен қатар, қандай да бір қызметгі реттейтін ережелер мен нормалар айтылуы мүмкін (әскери тасымал құжаттарын есепке алу тәртібі, оларды ресімдеу мен пайдалану және әскери тасымалдардың төлемақысы туралы нұсқау). Қорғаныс министрлігінің орталық аппараттарындағы органдары шығаратын әскерлердегі (флот күштеріндегі) нұсқаулардан басқа, әскер қызметіне катысты, мысалы, полк кезекшісінің нұсқауы, қарауыл бастығының нұсқауы сияқты нұсқаулар дайындалады. Бұл нұсқаулардың мазмұны әскери жарғы талаптары мен әскерді (флот күштерін) орналастыру ерекшеліктерін есепке алуға негізделеді. Нұсқау ережелері міндетті түрде орындалуы тиіс.
Бағалау көпшілік жағдайда оқытушының субъективизіміне негізделіп, оқу мекемелері алдында тұрған қазіргі күн талабына сай міндеттерді қанағаттандырмайды.

Жоғары білім стандарты студенттердің барлығы қол жеткізетін және білім туралы құжатты алуға жеткілікті болатын міндетті минимумды қамтиды. Осыған орай, дайындық сапасына қойылатын бақылау жүйесі міндетті дайындық деңгейіне қол жеткізуді арнайы тексеруді қамтуға тиісті.

Білім адамның таным әрекетінің нәтижесі ретінде, қарастырылып отырған нысанның мәнділігінің, заңдылықтары мен қасиеттерінің мәліметтер жиынын қарастырады.

Мәліметтер (данные; data) - автоматты құралдардың көмегімен, кей жағдайда адамның қатысуымен, өңдеуге I ыңғайлы түрде берілген мағлұмат. Мәліметтердің кірістік, шығыстық, басқару, проблемалық, сандық, мәтіндік, графикалық және т.б.
Білім білімсіздіктен адамның сапалы жаңа функциональды сипаттарымен ерекшеленеді. Білімнің қарапайым деңгейіне жету ақпараттың ең аз шегін қабылдау арқылы іске асады. Ақпаратты қабылдап, сақтап өңдеудің өзіне тән процестері адам білімінің әр түрлі деңгейін қалыптастырады. Ақпараттың өзіндік ұйымдасып, қоюлануы әртүрлі жолмен іске асады. Бұл процесс сапалық өзгерістермен қоса жүретіндіктен, оны қандай да бір үздіксіз шкаламен өлшеу мүмкін емес. Білімді бақылау үшін оның деңгейлерінің нақты өрбуін білу керек .

Психолого - педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерді талдау нәтижесі бізге студент білімін бақылау мәселесіне көп көңіл бөлінетінін, дегенмен зерттеу жұмысы әлі аяқталмағанын көрсетеді. Педагогикалық іс-тәжрибе студент білімін модульді-рейтингті жүйе негізінде бағалаудың қажетті құралы мен әдістемесі әлі толық меңгерілмегеніне көзімізді жеткізеді.


Соңғы кезде бүкіл дүние жүзінде және Қазақстанда дистанциялық білім беру жүйесі кең етек дамуда. Оқу үрдісінде алған білімді тексеру өте маңызды рөлге ие бола бастады. Ал, осыны жүзеге асыру үшін тестілеудің әртүрлі жүйелері қолданылынады. Маман емес адамдар арасында компьютерлердің кең таралуына орай, білімді тестілеу жүйелерінде табиғи тілді пайдаланған жөн. Сонымен қатар, білімді бағалаудың жалпы тестілеу әдісі білім алушылардың білімін бағалауда ауытқулар болу мүмкіндіктерін жою әдістері қарастырылуда.

Соңғы кезде келесі терминдер кең тарала бастады: «жасанды зерде жүйесі», «зерде жүйесі», «білімге негізділетін жүйе». Бұл терминдер жаңа ақпараттық технология және жаңа ұрпақтық есептеу жүйесіне жатады.
Компьютер (ағылш. computer - «есептегіш»), ЭЕМ (электрондық есептеуіш машина) - есептеулерді жүргізуге, және ақпаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша қабылдау, қайта өңдеу, сақтау және нәтиже шығару үшін арналған машина.
Ақпарат технологиясы (ағылш. information technology, қысқ. IT) - объектінің, процестің немесе құбылыстың күйі туралы жаңа ақпарат алу үшін мәліметтерді жинау, өңдеу, жеткізу тәсілдері мен құралдарының жиынтығын пайдаланатын процесс.
Осы саладағы еңбектер, идеялар дамушы елдердің информатика мен есептеуіш техниканы дамудың ұлттық жобаларында орын алған. Сонымен қатар бұл саланың дамуымен ғылыми, өндірістік және коммерциялық салалардың шарықтауының жаңа толқыны басталды.

Осы бағыттың әдеттегі өкілі сараптық жүйелер болып келеді. Сараптық жүйелер дегеніміз - адам-сарапшының бір саладағы сана, білім деңгейін көрсететін, компьютерлік программа. Сараптық жүйенің құрылымында келесі негізгі бағыныңқы жүйелерді атап өтейік:



  • білім базасы (пәндік саланы бейнелеу);

  • логикалық шығару машинасы (білім базасында ақпаратты іздеу және әлдебір ережеге сай шешімді шығару);
    Ереже - дәстүрлі халық құқығының қайнар көзі, нормативтік-құқықтық қағидалар. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда жөн-жосық, ата-баба жолы деп аталған. Ережелер сырт пішімі жағынан мақал-мәтелге, қанатты сөзге ұқсас болғанымен, нақтылығымен, дәйектілігімен ерекшеленеді.


  • пайдаланушы интерфейсінің бағыныңқы жүйесі (пайдаланушымен диалог жүргізу).

Сараптық жүйенің жалпы құрылымы келесі схемада көрсетілген:

Шығару механизмі

Білім базасы(ББ)

Пайдаланушы

Қоршам


Пайдаланушы интерфейсінің жүйесі


Түсіндіру механизмі

Сараптық жүйенің құрылымы
Бағыныңқы жүйелер әр жүйеде әр түрлі рөлге ие болып келеді және осыған орай бөлшектер мен қағидаларында айырмашылықтары байқалады. Ескеріп өтетін жайт, жоғарыда атап өткен бағыныңқы жүйелер арасында нақты белгіленген шекара жоқ, олардың бөлінуі шартты болып келеді.

Адам қызметінің, әр саласында сараптық жүйелер қолданылынады. Сол салалардың бірі болып, білім беру саласы болып келеді, нақтылау білімді тестілеуде эксперттік жүйесін пайдалану. Бұл программалық жүйелерде білім беру мен тестілеу, сарапшының білімі негізінде жүзеге асырылады.

Тестілеу жүйесі сараптық жүйесінің өте күрделі түрі болып келгендіктен, әр саланың білімін зерттеу тәсілдерін пайдалануын және білімнің әртүрлі қайнар көздерін өзара тиімді іс-қимылдардың ұжымдастыруын қажет етеді.

Жалпы тестілеу жүйесінің зерттемесінің негізгі мақсаттары:



  • нақты бір пәндік салада білімді зерттеу;

  • тестілеуді басқару эдістерін зерттеу;

  • тестілеушінің қателерінің диагностикасы мен бақылау әдістерін зерттеу.

Осы еңбекте тестілеу жүйесі нақты мысал түрінде қарастырылады — білімді тексерудің эксперттік жүйесі, үш программмадан тұратын пакет болып келеді, яғни білім базасының программасын құру және өзгерту, диалогтың сценарийсының программасын құру және редакциялау, тестілеуді ұйымдастыру программасы болып табылады.

Зерттелетін сараптық жүйесінің бастапқы негізінде білімді бақылау үрдісінің келесі моделі жатыр. Еңбектің сценариясы негізінде іс-әрекеттердің келесі тізбектілік белгіленді:



  • тестілеушінің мәліметтері енгізіледі;

  • ғылымның бір саласынан тестілеудің бір сценарийсы алынады;

  • сол сценарийден пайдаланушыға циклдегі тесттер бітпегенше, кезекті тест ұсынылады;

  • пайдаланушының жауабы бекітіліп, эталонмен салыстырылады да, соның негізінде қатені анықтау жүргізіледі;

  • диагностика нәтижесімен тест бойынша қосымша сұрақтар қойылып, тестілеушінің ағымдық сипаттамасы түзетіледі.

Осы модельге сай, қарастырылып жатқан білімді бақылау жүйесін өзара катынастағы үш бағыныңқы жүйелердің жиынтығы деуге болады:

  • жауап тану бағыныңқы жүйесі;

  • қатені анықтау бағыныңқы жүйесі;

  • бақылау үрдісін басқаруының бағыныңқы жүйесі.

Жауапты танудың бағыныңқы жүйесі дегеніміз пайдаланушының жауабын жүйе ішіндегі жауапта көрсетілуі.

Қатені анықтау бағыныңқы жүйесінің негізгі функциясы пайдаланушы өзі оқып жүрген пән саласындағы дұрыс емес деректерді, жауаптың эталонымен салыстырыла отырып анықталынады.

Жиынтық - геологияда: жарылымдармен шектеле отырып, бірқалыпты қатпарланған қат-қабаттар тобының немесе қатпарлардың бір бағытта ғана еңістенген осьтік жазықтықтарының бірлестігі.
Пайдаланушы (Пользователь; user, subscriber) - 1) асқа жүйенің ресурстарын пайдаланатын программа немесе жүйе; 2) терминал(пернетақта мен экран) арқылы электрондық машинамен бірлесіп әрекет жасайтын адам.

Білімді бақылау үрдісін басқарудың бағыныңқы жүйесі дегеніміз, толық сараптық жүйе жұмысын басқару жұмыс сценарийсы бойынша және де емтихан тапсырушының ағымды білім деңгейіне сай жүргізіледі.

Зерттелетін тесттік жүйенің құрылымында білімнің келесі негіздерін атап көрсетуге болады:



  • нақты бір пәндік саладағы білім негізі;

  • эксперттік жүйенің жұмыс барысын бейнелейтін білім негіздері (тестілеудің сценариясы);

  • пайдаланушы интерфейсін ұйымдастыру сөздігі.

Пайдаланушымен өзара байланыс табиғи-тілдік интерфейс арқылы жүзеге асырылады. Тесттік жүйеде адам мен есептеуіш машина арасындағы өзара әрекет барысында табиғи тілдің пайдалануының себебі неде екенін қарастырайық. Осыған орай екі пікір бар. Біріншісі – иә, табиғи тіл керек, өйткені компьютерлер әкелген техникалық революция адамзаттың қоғамдық және шаруашылық өмірінің барлық жағын қамтиды, тек өзінің программистік саласымен шектелмей қоймайды.
Революция (лат. revolutіc - бетбұрыс, төңкеріс) - табиғат, қоғам өміріндегі, білім мен танымдағы сапалы өзгерістер. Білім мен танымдағы өзгерістер қатарына ғылыми - техникалық , мәдени, т.б. Революцияларды немесе бетбұрыстық мәні бар адамзат қол жеткізген табыстарды жатқызуға болады.

Екінші көзқарас, біріншіге қарама-қайшы, адам және электрондық есептеуіш машина арасындағы қатынас симметриялық, яғни адамның өз тілі бар, ал компьютерлерде өзіндік.

Симметрия (гр. symmetrіa - мөлшерлес) - Жиі кездесетін математикалық ұғымдардың бірі, центрге немесе өс жазықтығын қатысты алғанда бірдей пішінді.фигуралардың орналасуы.
Адамның үйренуге, білімге деген қабілеті жоғары және шексіз, сондықтан машиналық тілді адамдарға үйрету, адам тілін машинаға үйретуден гөрі, жеңіл әрі тез.

Бірінші көзқарас жаңашыл, рационалды болып келеді, психологиялық жақты да ескереді. Нақтылай келесі мәселелерді ескереді.

1. Әрбір іс өзіне тән қабілетті, қасиетті қажет етеді, ал егер ондай қабілет болмаса іс тиімсіз болады. Есептеуіш техникада жақсы бағытталған маман болу үшін математикалық қабілет болу керек. Ондай қабілеті жоқ адамдарға, әдеби саласына жақын адамдарға есептеуіш жүйесінің кіру форматтарын үйрету мүмкін, бірақ бұндай білім “бөтен” болып, тез ұмытылып қалады.

Бағыттау (орыс. наведение) - күштерге (сүңгуір қайықтарға, авиациялык ұшу аппараттарына) немесе қаруға (ракеталарға) козғалыс параметрлері (бағыт, жылдамдық, биіктік жөне т.б.) арқылы берілетін басқару тәсілі.
Формат (фр. format - формаға келтіру) полиграфияда дайын басылымның мөлшері (мысалы 170 • 260 мм) немесе баспа қағазының мөлшері (60x90 см); полиграфияда теру форматы терілген жолдың ұзындығы мен биіктігі; басу қағазының форматы - қағаз рулонының ені немесе парақ қағаздың ені мен ұзындығы.
Психология - адамның жеке бірлік ретіндегі психикасын, өзінің сан−алуан сезім, аффективтік, интеллектуалды, басқа да туа біткен функцияларымен бірге сыртқы ортамен өзара әрекетін зерттейтін ғылым, кей-кезде адам мінез-құлығын зерттеу деп те анықталады.
Математика (гр. μάθημα - ғылым, білім, оқу; μαθηματικός - білуге құштарлық) - әлдебір әлемнің сандық қатынастары мен кеңістіктік формаларын, пішіндерін өлшейтін, оның ішінде - структуралар, өзгерістер, белгісіздік жөніндегі ғылым.
Әдебиет (араб.: асыл сөз‎) - сөз өнері, әлеуметтік мәні бар шығармалар жиынтығы.
Егер ондай адамдарға көмектесіп, машинаға олардың кәсіби-табиғи тілдерін түсндірмесек, онда есептеуіш техникасын пайдаланып жүретін салалардан көптеген маңызды салалар түсіп, қолданылмай қалуы мүмкін, мысалы: медицина, дизайн, заңгерлік, әкімшілік, криминалистика, сәулет өнері, педагогика және т.б.



  1. Тіпті техникалық салаға жақын, білімі бар адамдар, инженерлер, конструкторлар, технологтар, машинамен қатынас орнатуға құштарлық білдірмейді, ал оларда бір мамандық бар болған соң, бұл қатынас оларға басқа бір жеке мамандық игерумен бірдей болып көрінеді.
    Инженер - инженерлік іспен айналысатын, ғылыми білімін, математиканы және өнертапқыштығын қолданып, техникалық, қоғамдық және коммерциялық проблемалардың шешімін табумен айналысатын маман. Инженерлер материалдарды (заттар), құрылымдарды және жүйелерді олардың тиімділігі, заңға сәйкестігі, қауіпсіздік мәселесі және бағасы себепті туындайтын шектеулерді ескере отырып жобалайды.
    Жас кезеңнен компьютерге бейімделу өте керек нәрсе. Бірақ, адамның машинамен табиғи қатынасын ауыстыра алмайды, жастық шақта үйренген табиғи тіл, өмір бойы қоғамның әр саласында қолданылынады, ал Электрондық есептеуіш машина әр саладағы қатынасты әртүрлі форматта жүргізеді, олар бірде өзгертілсе, бірде түбегейлі жаңаларға ауыстырылады.

  2. Электрондық есептеуіш машитнамен машықтану, ұзақ мерзімді үзілістен соң ұмытылады, ал табиғи тілмен ондай нәрсе болуы мүмкін емес, өйткені ол тұрақты түрде жатталынып алынған. Сондықтан да адамның есептеуіш машинамен қатынасы табиғи тілде жүргізілуі экономикалық және әлеуметтік жағынан тиімді

Адамның электрондық есептеуіш машинамен қатынасында табиғи-тілдің пайдалануында, табиғи-тілдің интерфейсінің келесі ерекшеліктерін ескеру қажет:

  1. Адам-машина қатынасы симметриялық емес, яғни адамның машинамен қатынасы, машинамен адамның қатынасынан гөрі табиғи-тілділікті көп қажет етеді.
    Экономика (гр. Οικονομία - үй шаруашылығын жүргізу өнері) - материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау, бөлу және тұтыну үрдісі кезінде адамдар арасында пайда болатын өндірістік қатынастар.
    Бұның себебі психологиялық аспекте жатыр. Адамға, мәліметті өз бойына сол берілген түрінде жинақтауға қарағанда, өзіне белгісіз форматта түсіну жеңілге соғады. Сонымен, кезектілікте табиғи-тілдік қатынаста адаманың машинамен қатынасынының артықшылығы басым.

  2. Пайдаланатын табиғи тіл шектелмеуі керек, өйткені шектеулер бекітілген еркін тілдік қатынасымен қақтығысқа ұшырайды. Формалды қатынас жүйесін игеруде шектеулер психологиялық міндетті жүктейді.

Осыдан шығатын нәтиже машинамен табиғи-тілдік қатынас орнатуда, сыртқы шектеулер мәтінді қалай құрастыру керек туралы, ешбір нұсқаулықтар болмауы керек.

Бірақ, осыған қармастан, адам-машина жүйесінің жұмысына табиғи тіл толығымен бірақ ене алады деуге болмайды. Адам, өзінің кәсіби саласында бола тұрып, өзін тематикалық сипаттағы шектулермен шектелініп алады.

Осы еңбектің мақсаты қазіргі кезде қолданылып келетін білімді тестілеу жүйелерін және жасанды интеллектті пайдаланып, табиғи тілмен диалог арқылы сараптық жүйенің архитектурасын зерттеу, эксперттік жүйенің зерттеу прототипін құру болып табылады.

Дипломдық жұмыста үш негізгі мәселе қарастырылады:



  • Пәндік саланың білімі туралы, білім негізінің құрылымын зерттеу;

  • Сараптық жүйенің ішкі процедурасы мен функциясын зерттеу;

  • Табиғи-тілдік интерфейс жүйесін зерттеу.

1.1. Тестілеудің сараптық жүйесін құрудағы негізгі түсініктер.

Тестілеу жүйесінің білім алушымен интерактивтік өзара байланысы тест-кадр арқылы жүргізіледі, ол дегеніміз экранда мәтін әлде графикалық түрде бейнеленетін ақпарат.

Графика - (гр. graphein, тырнау, жазу, салу дегеннен) Жазуда қолданылатын таңбалардың (әріп және тыныс белгілерінін) жиынтығы. Жазу танбалары жүйесі мен тілдін фонетикалық жүйесінің ара қатынасын, байланысын білдіреді.
Тест-кадр екі түрде кездеседі:



  • Тестік тапсырма – білім алушыдан әлде бір түрде жауапты қажет ететін сұрақ әлде тапсырма қойылады;

  • Ақпараттық кадр – білім алушыдан мұқият түрде ақпаратты оқуды қажет етеді.

Білім алушы мұқиятты түрде ақпараттық кадрды оқуы керек, өйткені онда берілген ақпарат келесі сұрақтардың дұрыс жауап беруіне мүмкіндігін туғызады. Сұраққа беретін жауапқа уақыт шектеулігі қойылуы мүмкін. Бұл сынаққа түсушінің бағасының нақтылығын жоғарлатып, абайсыздан табу мүмкіндігін төмендетеді. Тестік тапсырмаларды автордың өзі құрастырып, жүйеде төрт түрде берілуі мүмкін:

  • жабық, ұсынылған жиынтықтан бір немесе бірнеше дұрыс жауаптарды таңдау;

  • ашық, білім алушы жауапты бүтін сан, заттық сан, әлде мәтін түрінде өзі құрастырып енгізеді;

  • сәйкестік тестер, ұсынылған элементтердің екеуден көп дұрыс сәйкестігін табу;

  • дұрыс тізбектілікті табу тестері, берілген элементтер жиынтығынан дұрыс тәртіпті табу.

Бір мәтінге арналған тестерде, тестік тапсырмалардың әр түрлерін пайдаланады. Бірақ, тапсырмалар бірінен-бірі бөтен әлде “тіркескен” болуы мүмкін. “Тіркескен” тестілік тапсырма дегеніміз, сынаққа түсушіге берілген тапсырмалар қатар түрінде беріледі, келесі тапсырманың беру деңгейі, алғашқы тапсырмаға берген нәтижеге тәуелді болып келеді.

Жабық түрдегі тестік тапсырма ұсынылған кезде сұрақтарға балама жауап автоматты кездейсоқтық орын ауыстыруы мүмкін. Сынаққа түсушіден бір жауапты ғана таңдау талап етіледі. Егер сынаққа түсішуге ұсынылған тапсырмаға жауап дайын болмаса, онда ол бұл тестік тапсырманы өткізіп жіберуі мүмкін, кейін бұл тапсырма қайталанып келеді. Пайдаланушының білімінің нақты бағасын жоғарлатуында осындай жүйелерде жауаптардың нұсқалар саны көбейтіліп, мүмкін нұсқаларының бірнешесі ұсынылынады.

Мәтіндік өрісте білім алушы еркін түрдегі мәтіндік жауап енгізуі керек. Ашық түрдегі тапсырманың нұсқасын пайдалану, дұрыс жауапты таңдау мүмкіндігінің төмендігіне байланысты, білім деңгейі мен баға сапасы жоғарланады.

Сәйкестікке ұсынылған тапсырмалар, әрбір жаңа тапсырмада кездейсоқ орын ауыстыруы мүмкін. Білім алушының алдында тұратын мәселе тапсырманың бір топ нұсқасын екінші топ нұсқасымен сәйкестігін табу керектігі. Топтағы элементтер саны көп болуы мүмкін.

Білім алушының алдында тұратын мәселе сұрақта қойылған шарттарға сай тапсырма нұсқаларын дұрыс тәртіпте орналастыру керек. Ұсынылған тапсырманың мағыналы элементтері, әрбір жаңа тапсырмада кездейсоқ орын ауыстыруы мүмкін.

Тест аяқталғаннан соң пайдаланушыға оның нәтижесі ұсынылынады. Ол болса өз жағынан сол тақырып бойынша, жүйемен жұмысты аяқтауы мүмкін әлде басқа тақырып бойынша жұмысты жалғастыруы мүмкін.

Блок тақырыбы (Заголовок блока; block header) - блоктың басында орналасып, ол жайлы мәліметтер беретін және операциялық жүйеде қолданылатын арнайы жазба. Мысалы, блок тақырыбында оған кіретін логикалық жазбалар саны көрсетілуі мүмкін.
Тестілеудің нәтижесі, тестілеуші туралы мәліметтер және тесті өту туралы ақпарат, деректер базасында сақталынып, енгізіледі.

Білімді тестілеу жүйелерінде негізгі түрлері бар, олар келесі: «жабық» түрі, “ашық” түрдегі тестер, “сәйкестік”тестер, “дұрыс тізбектілікті табу ”тестері.

Білімді тестілеу жүйелерін пайдаланушымен өзара іс-әрекет түрлеріне және тестілеу программаларының ішкі білімінің әдістері деп бөлуге болады. Сонымен, білімді тестілеудің программасының негізгі түрлері: білімді тестілеуінің қарапайым жүйесі, шектелген табиғи тілдік білімді тестілеу жүйесі және табиғи тілге негізделген жасанды зердені қолдану арқылы білімді тестілеу жүйесі.

Қарапайым білімді тестілеу жүйесі – пайдаланушыға ұсынылған сұрақтар тізбегі. Сұрақ қоюлуымен бір мезгілде, пайдаланушыға бір немесе бірнеше дұрыс жауаптар нұсқаларын таңдау ұсынылады.

Бұндай білімді тестілеу жүйесінің мысалы болып, белгілі www.brainbench.com болып келеді. Бұл жүйеде сұрақтар кездейсоқтық тәртіпте алынады да, тестің сұрақ саны шектеледі. Сұрақтардың жалпы саны, тесте қолданылынатын сұрақтардан көп болуы мүмкін. Бір уақытта пайдаланушыға жауаптың бірнеше нұсқалары ұсынылынады, арасында міндетті түрде дұрыс жауабы бар болады. Сұрақтар мен жауаптар әлдебір мәліметтер базасында сақталынады. Тест бірнеше бөлікке бөлінеді, әр бөлік жеке бағаланады. Сұраққа беретін жауапқа уақыт шектеулігі бар. Тест нәтижесі пайдаланушыға көрсетіледі.

Білімді тестілеуінің қарапайым жүйесін құру мен қолдануының жеңілдігіне орай кен таралған.

Тағы да бір мысал – PolyTest жүйесі. Үлгіқалыпқа сәйкес жауаптар жиынтығынан бір немесе бірнеше нақты жауаптардың таңдауына негізделінеді. Білім базасы мен тестілеудің сценариясы бір мәтіндік файлда орналасады. Файл тестін атауын, қойылатын сұрағы, қойылған сұрақ бойынша қарастырылатын әдебиетті және жауаптың дұрыс әлде дұрыс емес нұсқауларын қамтиды. Сұрау нәтижесі негізінде программа дұрыс емес жауаптарды көрсетіп, оқуды қажет ететін әдебиет тізімін келтіреді. Программа қолданылынып жүрген білім базасын түзетуге немесе жаңасын құру мүмкіндігіне ие. Топтың жалпы рейтингін құру арқылы топтық тестілеу жүргізу мүмкін.

Инструментальды жүйе "Білімді бақылау" білімді тестілеу жүйесін құруға арналған. Білім базасы дегеніміз жауаптың бірнеше нұскауы бар, сұрақтар кезектілігі. Сұрақтың басы мынадай жолдан басталады «#Тапсырманың басы (а)». Аяғы және дұрыс жауабы келесі жол түрінде көрсетіледі «#Тапсырманың соңы (4)», бұнда 4 саны – мүмкіндіктер арасындағы дұрыс жауаптың нөмірі. Прграмма кейбір айрықша белгілермен ерекшелінеді: оқытушы арнайы оқусыз тест құра алу мүмкіндігіне ие, құрылған тестердің сапалығын педагогикалық тұрғыдан бағалау (валидтік, сенімділігі, қиындық деңгейі).

Сенімділік - компьютердегі белгілі бір қызмет атқаратын блоктың берілген уақыт кезеңі ішінде нақты жағдайда талап етілген жұмысты орындау қабілеті. Құрылғының тоқтаусыз жұмыс істеу мүмкіндігі, оның орташа тоқтамай жұмыс істеу уақыты, істен шыққан жағдайда қайта қалпына келтірудің орташа уақыты сенімділік көрсеткіштеріне жатады.
Тест дайындау кезінде және білімді бағалауда, келесі параметрлер кең қолданылынады:

  • тапсырманы таңдау: тізбектілік, кездейсоқтық, еркін;
    Мұнай мен газ қорларын көлемдік есептеу параметрлері. Мұнай кенорнының қорын есептеу параметрлері: Ғ - мұнайлы алаптың ауданы, M2; һ - қойнауқаттың тиімді қалыңдығы, м; j - тиімді кеуектілік; m - мұнаймен қанығу; b - қайтарым коэффиценті; a - мұнайдың меншікті салмағы; һ - қойнауқаттық мұнайдың есептеу коэффиценті.


  • тапсырманың қиындық деңгейін бақылау;

  • нәтиже мен жауап хаттамасын файлға және басып шығару;

  • дисковод, директории мен файлды автоматты түрде іздеу мен таңдау;

  • тестілік бағдарламаға кіру автоматты тестік тапсырмалар мен бекітілген параметрлер арқылы жүргізіледі;

  • бағаға бекітілген шарт, жауапқа берілетін түсініктеме.

«Оқыту» режимі қолданылынады, онда жауаптың бірнеше нұсқаларын енгізу мүмкіндігі бар, жауапқа кең түсініктеме беріледі.

Бұндай жүйенің кемістігі мүмкін дұрыс жауапты бірнеше рет енгізуі және де аз нұсқалар кезінде дұрыс жауапты таңдау мүмкіндігі жоғарлайды.

Тағы да бір мысал, «Internet жүйесіндегі білімді тестілеудің автоматты жүйесі”. Бұл жүйе дистанциялық білім беруде пайдалынады, нақтылай Internet арқылы білімді тестілеудің және оқу орны шеңберінде Internet арқылы тестілеуде де кең етек алуда. Тестілеу жүйесі келесі бағыныңқы жүйелерден тұрады:


  • әкімшілік ету;

  • сұрақтарды енгізу және түзету;

  • тестерді құру;

  • тестілеу;

  • нәтижені қарау және талдау.

Жүйе оқытушылар мен студенттер арасында ұзақ байланысты қамтамассыз етеді. Жүйе келесі инструменталды құралдардың пайдалануымен құрылған:

  • СУБД-MySQL;

  • Серверлік қосымша - PHP 3.14

  • Web-сервер - IIS4.

  • Клиент - Web Browser InternetExplorer 5.0

Жүйе пайдаланушыны 3 топқа бөледі, әрқайсысы тестілеу жүйесіне нақты қатынау құқықтармен кіреді:

  • әкімшілер;

  • оқытушылар;

  • студенттер.

Әкімшілер жүйенің жаңа пайдаланушыларын құра алады, олардың құқықтарын өзгерте алады және де оларды жүйеден жоя алады.

Оқытушылар:



  • пән бойынша, пәннің тараулары мен тақырыптары негізінде жаңа сұрақтар құрайды, түзетеді, қарап, өшіре алады;

  • студенттердің тест нәтижелерін тексеріп, нәтижелерді талдайды;жаңа тестер құрайды, әр тақырыпқа сай, сұрақтар санын бекітеді және уақытын шектейді.

  • Студенттер таңдап алған тақырып бойынша тестілеудің қатынау құқығына ие келесі режімдерде:

  • өзін-өзі тестілеу (студент дұрыс жауаптарды қарай алады);

  • Жұмсақ тестілеу (уақытта шек жоқ);

  • Қатаң тестілеу (студент дұрыс жауаптарды қарай алмайды, уақытқа шектеу бар).

Тесте оқытушы әр тақырыпқа сай сұрақтар санын көрсетеді. Тақырып бойынша сұрақтар кездейсоқ тәртіпте таңдап алынады. Тесте баға тәртібі көрсетіледі.

Барлық сұрақтар тестілеу жүйесін құрудың негізгі түсініктеріне сай мынадай топтарға бөлінеді: ашық, жабық, сәйкестік [45].

Тест нәтижелерін көруге рұқсаты бар оқытушы көреді. Нәтижені көру бір ғана студентпен шектелмей, топқа да өтеді, тесттің уақыты мен интервалы көрсетіледі. Тест нәтижелері, тест біткен уақыты белгілеумен жазылады және браузер арқылы басылып шығады.

HTML-құжаттардың барлық түрі сұрақ бола алады. Түзету кезінде олар автоматты түрде пайдаланушының компьютерінен сервердің деректер базасына көшіріледі.

Сервер (ағылш. server) - файлдар, қалталар және компьютерлердің деректері сияқты деректерге ортақ қатынасуды, сондай-ақ желі пайдаланушыларына электрондық пошта қызметтерін қамтамасыз ететін компьютер.
Сұрақтар мен тестерді түзету (құру, жою, өзгерту) сырт көзге кәдімгі деректер базасының диалогы түрінде жүзеге асырылады.

Табиғи тілді қолдану арқылы білімді тестілеу жүйесі кең таралмаған, оған себеп, табиғи тілді шектеп қолданғанның өзінде, жұмыстың қолайлы құралы болып жасанды зерде әдістері болып келеді.

Ондай жүйенің мысалы ретінде, табиғи тіл ЭСКИЗ арқылы диалог құру арқылы білімді бақылаудың эксперттік жүйесін келтіруге болады.

Білімді тексеру ЭСКИЗ жүйесі өзін-өзі тексеру режімде бір саладағы білімді тексеруді жүргізеді. Жүйемен қойылған сұрақтарда, табиғи тіл пайдалынады. Жүйе жауаптың дұрыстығы мен толықтығын орфографиялық және стилистикалық қателерге қарамай тексереді.

Тұжырым

Қазіргі кездегі тестілеу жүйелеріне талдау мен шолу жүргіздік.

Соңғы кезде дистанциялық тестілеуде жасанды зерде пен табиғи тілді пайдаланбайтын сараптық жүйелер басым. Табиғи тілді пайдаланатын білімді тестілеу жүйесін игеру қарапайым түрдегі жүйелердің жетіспеушіліктерін, нақты диалогтық құрылымындағы “ашық” тестілерді пайдаланудағы шектеулерді жоюшы еді.

Табиғи тілді талдауының екі тәсілін атап өтейік:



1. Психолингвистикалық тәсіл табиғи - тілдік мәтіндердің толық түсінігін қамтамас ететін, адамның психологиялық механизмін модельдеу.
Механизм (гр. mehane - құрал, мәшине) - бір немесе бірнеше қатты денелерді басқа қатты денелер арқылы қажетті қозғалысқа келтіретін денелер жүйесі. Механизм құрылымдық белгілері бойынша топсалы (иінтіректі), бағдартқышты, тісті, сыналы, бұрамалы, ыңғайландырғыш, арнайы, шыбық қысқыш, иілгіш буынды, гидравликалық, пневматикалық және электрлі құрылғылары бар және т.б.


2. Утилитарлық тәсіл — табиғи тілде әртүрлі компьютерлік жүйелермен (лингвистикалық емес есептерді шешетін) өзара қатынасын қамтамас ететін,техникалық құралдарды құру.

Осы екі тәсілді нақтылай қарастырайық:

1. Біріншісінде моделді оргиналға максимальды ұқсастыруына бар күшін салады, шығындардың жоғарлығына қарамастан, адам зердесінің күрделі механизмін тану. Екіншісінде зерттеуден максимальды пайдалану тиімділігін қажет етеді, ал адам механизміне деңгейіне сәйкестігі екінші мәселе болып қалады.

2. Жұмыс барысында ойлау тәсілі өте маңызды рөл атқарады. Психолингвистикалық тәсілде барлық процедуралар адамда қалай құрылған болса, мүмкіндігінше сол түрде құрылады.

3. Утилитарлық тәсілде барлығы керісінше. Мәселе қандай тәсілмен шешілседе бәрібір, ең бастысы шешім экономикалық максимальды тиімді болуы керек.

Психолингвистикалық тәсілде шығу өнімнің моделінің қолайлы, нақты түсінігі жоқ, ал утилитарлық тәсілде ақырлы нәтижемен ешқандай қиындық жоқ, машина ол мағынаны түсіндеме бізге бәрібір, ең бастысы оған арналған команданы дұрыс түсінсе болғаны.

4. Психолингвистикалық және утилитарлық тәсілдер шеңберінде шешілетін есептердің күрделігі өте жоғары. Психолингвистикалық тәсілде адамның түсіну аппаратын толық модельдеу оның психикасын моделдеумен парапар, яғни психиканың негізгі механизмдерін: гипотезаны ұсыну мен тексеру, дүние моделі, нақтыланбаған тұжырым және т.б. табиғи тілі адамның түсінігінде. Ақырғы нәтиже - әлдебір толық ауқымды түсіну моделі - қайсы бір лингвистикалық мәселені шеше алатын, бірақ ол өте күрделі болушы еді.

Гипотеза (гр. ὑπόθεσις - негізгі, жорамал) - белгілі бір құбылысты түсіндіру үшін алға тартылатын және тәжірибе түрінде тексеруді және сенімді ғылыми теория болып қалыптасу үшін теориялық негізді талап ететін ғылыми болжам, дәлелденбеген тұжырымдама, жорамал.
Психика (гр. psychikos - ішкі сезім, көңіл-күй) жинақтайтын рухани бірлестігі. Психика биологиялық эволюцияның жемісі және жалғасы. Психика сыртқы құбылыстар мен заттардың көрінісін белсенді және озық түрде бейнелейді.
Лингвистика (глоттология, тіл білімі; лат. lingua - тіл) - предлингвистикадан, микролингвистикадан және металингвистикадан құралатын тіл туралы ғылым. Әлем тілдерінің құрылымын, әлеуметтік қызметін, тарихи дамуын және оның жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым саласы.

Утилитарлықта негізгі мақсаты лингвистикалық емес есептерді шешу, нақты бір кәсіби салада. Жүйеге қатынасы бар табиғи тілдің мәтіндері лингвистикалық қиын болғанның өзінде, оған бір саланың іскерлік тапсырмасының қайнар көзі болып келеді. Лингвистикалық щеңберде ақырғы нәтиже ол мәтіннен тапсырма бойынша деректерді шығару.

Психолингвистикалық және утилитарлық тәсілдер арасындағы айырмашылық сөздік мәтінде.

Психолингвистикалық тәсілде мәтін тіл туралы қайнар ретінде қолданылынады, мәтін құрғанда адам қандай ережелерді пайдаланады. Сонымен мәтінді талдаудың мақсаты адам қалай сөйлейтінін анықтау. Утилитарлық тәсілде мәтіннің рөлі басқаша. Бұнда мәтінді компьтерлік жүйе тапсырма туралы деректер көзқайнары деп қарастырамыз. Осыған орай мәтінді талдаудың мақсаты: адам қандай мақсатпен сөйлейді, қандай тапсырмамен машинамен қатынасын анықтау.

Жоғарғы тұжырымдарға жүгінсек табиғи тілді талдау мәселесінде осы еңбекте утилитарлық тәсілді пайдаланған жөн.

Тестілеу жүйесінің болашақта дамуының келесі жолдары:



  • ішкі программалық құралдарды, кейбір сыртқы модульдердің орнына пайдалану, жүйенің тез жұмыс істеуіне кедергі келтіретін (морфологиялық және синтаксистік анализатор).

  • Жүйеге деген қатынаудың икемділігін жоғарлату.

  • Сұрақты ойлауға жауап уақытын мен жауап беру ретін көбейту.

Келешекте бұл сараптық жүйені Tester және ИнтерТест жүйелерінде жүзеге асыруда жоспарланып тұр. Сынақ, зерттеулер өткізгеннен соң, семантикалық талдау мен сұрақ қою механизмдері жаңартылып, дамиды.
Әдебиеттер тізімі


  1. Тульбасова Б.К. Электронды ақпараттық ресурстарды жоғары оқу орындарында қолдану ерекшеліктері.
    Анализаторлар немесе талдағыштар (анализаторы); (көне грекше: ἀνάλυσις - жіктелу, талдау) - шеткі қабылдағыш бөлімдерден басталып, ми орталықтарында аяқталатын күрделі жүйке механизмі, яғни ол дененің сыртқы және ішкі ортасын жүйке жүйесінің орталық бөлігімен байланыстырып түрған рефлекторлық доганың сезімтал бөлігі.
    Семантикалану ( орыс. семантизация, гр. ,σημαντικός - танбалаушы) - тіл бірлігі (единица) мағынасының айқындалуы, тіл бірлігінің мазмұны жайында қажетті мәліметтер беретін процесс пен нәтиже. Мысалы, лексикалық Семантикалану - мәтіндегі тіл брліктерінің мағынасын ашу арқылы анықталады.
    Ресурстар (французша ressourse - құрал-жабдық, мүмкіндік), босалқы қорлар - табыс, ақшалай және басқа қаражат, құндылықтар мен олардың көздері.
    // Материалы  IV международной научно-методической конференции «Математическое моделирование и информационные технологии в образовании и науке (ММ ИТОН)».-Алматы: КазНПУ им.Абая, 2013.С.168-172

  2. Попов Э. В. Системы общения и экспертные системы - М: Радио и Связь, 1990

  3. Нариньяни А.С. Диалоговое взаимодействие и представление знаний -Новосибирск:
    Изд-воВЦСОРАН,1985

  4. Технико-экономическое обоснование дипломных проектов./Под ред. Беклешова В.К. -
    М: Высшая школа, 1991.

  5. Сборник задач и деловых игр по организации и управлению предприятиями
    электронной промышленности./Под ред. Моисеевой Н.К. -М: Высшая школа, 1985

  6. Brainbench - The Measure of Achievement - http://www.brainbench.com

  7. Инструментальная система «PolyTest» -
    http://www.ugatu.ac.ru/ugatu/useful/freeprog/stest/polytest.zip

  8. Инструментальная система «Контроль знаний»
    http://www.riis.ru/fond_PP/kp08_004.html

  9. Гаврилов А.В., Зайцев С.А., Макаревич Л.Г., Романов Е.Л. Автоматизированная система тестирования знаний в среде Internet/Intranet. - Открытое и дистанционное
    образование, №1(3), 2001. - С. 49-51.

  • 1.1. Тестілеудің сараптық жүйесін құрудағы негізгі түсініктер.
  • Тестік тапсырма

  • жүктеу 222.65 Kb.