Главная страница
Контакты

    Басты бет


Қандай тіл болмасын оны еркін меңгеріп, өз ойын толық та нақты жеткізе білу үшін сол тілді грамматикалық, фонетикалық, лексикалық тұрғыдан жетік игеруі тиіс

жүктеу 105.78 Kb.



жүктеу 105.78 Kb.
бет2/2
Дата15.03.2017
өлшемі105.78 Kb.

Қандай тіл болмасын оны еркін меңгеріп, өз ойын толық та нақты жеткізе білу үшін сол тілді грамматикалық, фонетикалық, лексикалық тұрғыдан жетік игеруі тиіс


1   2
ережелері жөнінде ақпарат береді, ана тілінің әсерінен болатын қателерді алдын алу мақсатымен қазақ тілімен салыстырмалы түрде жасалған жаттығу жұмыстарының көмегімен материалды бекітеді, тілдік құбылстарды жаттықтырады.
Ереже - дәстүрлі халық құқығының қайнар көзі, нормативтік-құқықтық қағидалар. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда жөн-жосық, ата-баба жолы деп аталған. Ережелер сырт пішімі жағынан мақал-мәтелге, қанатты сөзге ұқсас болғанымен, нақтылығымен, дәйектілігімен ерекшеленеді.
Сөйтіп дағдыны қалыптастыра отырып, алған білім мен жинақталған дағдыны тәжірибеде қолдану кезеңі басталады. Бұл кезеңде студенттер еркін сөйлеп, қарым-қатынас процесінде сұраулы сөйлемнің дауыс ырғағын дұрыс қолдана білуі тиіс.

Студенттер шет тілін оқуда өздерінің ана тілі болмағандықтан, фонетикалық ерекшеліктер оларға сөйлеуге, ана тілінен шет тіліне ауысу біліктілігін қалыптастыруға кедергі келтіреді, сонымен қатар, олардың санасындағы қате жіберіп қоям деген үрей мен қорқыныш, ұялшақ мінезі де өз әсерін бермей қоймайды. Алайда, бұл факторлармен күресуге болады.

Біліктілік, квалификация - адамның белгілі бір білім жүйесін тәжірибеде пайдалана алу қабілеті. Адамның өзі таңдаған қызметінде өз білімін көтеріп, нені, қалай және не үшін үйренетінін алдын-ала айқындап, білікті маман болуға бағытталуы.
Фактор, экологияда - 1) процестердің қозғаушы күші немесе оларға ықпалы бар жағдай, қайсыбір процестегі, құбылыстағы мәнді жағдай; 2) факторлық талдауда зерттелетін айнымалы шамалар арасындағы корреляция өрнегінің көрінісі.

Ол үшін әдістеме бойынша қазақ аудиториясында тілдік материалмен танысу, алдымен студенттерді психологиялық дайындап, оларға маңызды, тиімді болатын материалдарды таңдап алу керек, мұның бәрі дайындық кезеңінде іске асады. Мұғалімнің бұл кезеңдегі іс-әрекеті өте маңызды рөл атқарады, өйткені мұғалімнің ұйымдастыру барысында студентке саналы түрде өзін, өз іс-әрекетін, сөзін бақылай білуге баулиды. Бұл кезеңде мұғалім жаңа фонетикалық материал, яғни тілдік құбылыс – сөйлем, соның ішінде сұраулы сөйлемнің дауыс ырғағының ерекшеліктеріне мысалдар келтіре отырып, студенттерге осыдан бір қорытынды шығаруға ережелерді өздері жүйелеуге итермелейді.

Мән және құбылыс - дүниедегі объектілер мен процестердің қажетті жақтарын, танымның сатыларын бейнелейтін философиялық категориялар.
Әрине, мұндай міндет жас студенттерге қиынға соғуы мүмкін, өйткені сөйлемнің дауыс ырғағының компоненттерінің өзгерісі мен қасиеттеріне талдау жасау оңай болмайды.

Сондықтан мұғалім бұл құбылыстар туралы жалпы мәліметтер бере бастайды, әрине кейбір ұқсастықтар мен ерекшеліктерді қазақ тілімен салыстыра отырып, мысалмен көрсете отырып түсіндіреді. Дауыс ырғағының тек сөйлеуде ғана емес, сонымен қатар сөзді түсінуде де маңызды рөл атқаратынын айтып өту керек. Сонда студенттер саналы түрде тек сөйлеуге ғана емес, түсінуге де өз күшін салады, солай кодтау және декодтау қабілеттерін дамытады. Берген мәліметтерді бекіту мақсатымен жаттығу жұмыстарын жүргізеді. Мұғалім студенттердің жіберетін қателерімен күресу үшін емес, ал оны алдын алу үшін арнайы жаттықтырады. Сұраулы сөйлемдердің түрлерін әрқайсысын бөлек, жеке-жеке, бір-бірімен салыстыра қарастырып өту керек, сонда ғана олардың тұлғалық ерекшеліктері студенттердің санасында нық орын тебеді, яғни олардың естерінде интонациялық құрылымның бейнесі сақталады. Әдетте, мұғалімдер ағылшын тілін оқытуда сұраулы сөйлемнің барлық түрін қоса түсіндіріп, аса көп назар аудармайды, олардың ерекшеліктері үстіртін түрде түсіндіріледі.

Интонациялық құрылымдарды түсіндіру процесін келесідей жүйелілікпен жүргізу керек деп В.Г.

Құрылым (лат. structura - түзіліс, орналасу, тәртіп) - объектінің тұтастығын, тепе-теңдігі мен негізгі қасиеттерінің сақталуын қамтамасыз ететін байланыстар мен қатынастар жиынтығы. Құрылым жүйе және элемент ұғымдарымен тығыз байланысты.
Жигиль экспериментті түрде делелдеп көрсетті: 1) түсіндіру, 2) мысал келтіру, 3) оны тану, 4) қайта мысал келтіру, 5) ұқсата қолдану, 6) аналогиясы бойынша әрекет ету. Бірінші рет түсіндіргеннің өзінде интонациялық ерекшеліктер дауыс тонының қозғалысының  бағыты графикалық түрде көрсетіліп отыру қажет.
Графика - (гр. graphein, тырнау, жазу, салу дегеннен) Жазуда қолданылатын таңбалардың (әріп және тыныс белгілерінін) жиынтығы. Жазу танбалары жүйесі мен тілдін фонетикалық жүйесінің ара қатынасын, байланысын білдіреді.
Тәжірибе көрсеткендей, интонациялық сызбаларды тон қозғалысы, синтагмалық бөлінулерді түсіндіруде, ырғақ пен екпінді айқындағанда қолдану өте тиімді.
Синтагма (гр. σύνταγμα - біртұтас құрастырылған) - синтаксистік біртұтас қатынасты білдіретін интонациялық-мағыналық бірлік, анықтауыш-анықталушы түріндегі қос мүшелі Құрылым. Мұндай құрылым жеке сөздер мен морфемалардан (от-оғасы, орын-басар, қол-ғанат, жылкы-шы, ескерт-кіш), сөз тіркесгерінен (королы қой, шапқан сайын), паузамен шектелген кез келген фразалар (Адам ауыр науқас уетінде/бұл дуниеден гөрі о дүниені/көбірек ойлайтын әдеті ғой (Қ, Жумаділов)).

Ал, А.С.Границкаяның пікіріне сүйенсек, материалды түсіндіруде фразаның интонациялық сызбасы, сөзбен түсіндіру және дирижерлеудің көмегін пайдалану керек, бұнымен келіспеуге болмайды, мұндай тәсіл вербалды, есту және көре отырып қаблдауға септігін тигізеді.

Берілген пікірлерді назарға ала отырып, сұраулы сөйлемнің дауыс ырғағын дифференциациялау және идентификациялауға арналған жаттығуларды орындатуға болады. Мысалы, а) сөйлемдегі тонның қозғалуына көңіл аудара отырып, қандай сұраулы сөйлемнің түріне тән екенін анықтаңыз, ә) қазақ және ағылшын тілдеріндегі бір сұраулы сөйлемнің айтылу тонының арасындағы айырмашылық неде екенін анықта, б) берілген сөйлемнің интонациялық сызбасын сал т.б. Сонымен қатар, ағылшын тіліндегі дауыс ырғағын оқытудың ең жақсы тәсілдерінің бірі техникалық құралдарды пайдалану болып табылады. Қазіргі таңда, әрбір жоғары оқу орындарында арнаулы компьютер бөлмелері бар, сондықтан оқыту процесінің бір бөлігін осыған арнауға мүмкіндік бар.

Компьютер Компьютер (ағылш. computer - «есептегіш»), ЭЕМ (электрондық есептеуіш машина) - есептеулерді жүргізуге, және ақпаратты алдын ала белгіленген алгоритм бойынша қабылдау, қайта өңдеу, сақтау және нәтиже шығару үшін арналған машина.

Сұраулы сөйлемнің дауыс ырғағын оқытудың басты кезеңінде студенттің басты назары дауыс ырғағындағы әуеннің қозғалысында болады, өйркені қазақ тілімен салыстырғанда ағылшын тілінде просодикалық және фонетикалық айырмашылықтар болады. Ағылшын тілінде дауыс ырғағын қазақ тілді студенттерге үйретудің психологиялық негізі қарам-қатынас атмоферасын жасау болып табылады. Сондықтан, сабақта әуен қозғалысын анықтап, синтагмаларға бөліп, екпіннің түсетін жерін білуде, қажетті жерде іркіліс жасауй білуде магнитофон және басқа да техникалық құралдарды пайдалану өте үлкен көмек көрсетеді. Ол белгілі бір деңгейде тілдік орта жасауға, студенттер таспада жазылған сөзді түсініп, оған сай әрекет жасауға уақыт беруге өте ыңғайлы, студентке өз бетінше дайындалып, жұмыс жасауда кең қолданылады.

Сонымен қатар, біздің ойымызша, дифференциация және идентификациялауға бағытталған жаттығулар түрлері дауыс ырғағының барлық компоненттерімен жұмыс жасауда қолдануға болады.

Бағыттау (орыс. наведение) - күштерге (сүңгуір қайықтарға, авиациялык ұшу аппараттарына) немесе қаруға (ракеталарға) козғалыс параметрлері (бағыт, жылдамдық, биіктік жөне т.б.) арқылы берілетін басқару тәсілі.
Магнитофондар мен (магнит және көне грекше: φωνή - дыбыс сөздерінен) қабылданған дыбыс әлсіз ауыспалы электр тогына айналады да, магнитофон құралында бірнеше рет өңдеуден, коррекциядан өтеді. Алдымен микросхемадағы немесе транзистордағы күшейткішке түседі.
Дифференциация (фр. differentiation, лат. Differentia - айырымы, айырмашылық) -

Ырғақ пен екпіннің ерекшеліктерін бекітуде, оларды дұрыс қолдана білу қабілеттерін дамытуда жаттығудың көмегімен іске асыруға болады. Мысалы, сұраулы сөйлеммен оған берілетін жауап қатар беріледі, жауапта өзекті сөздің асты сызылады. Студенттерге берілетін тапсырма: асты сызылған сөзге назар аудара отырып, сұрауда қажетті сөздерге екпінді түсіре дыбыстау.

Тәжірибе мен зерттеулер нәтижелеріне сүйенсек, қазақ тілді студенттер диалогты сөз ағылшын тілінде сұраулы сөйлемін синтагмаларға дұрыс бөлуде, өз-өзін ұстай білуге үйретуде өте тиімді, өйткені ол тыңдаушыдан жағдайға байланысты білгісі келетін мәліметті сұрауға мүмкіндік алады, сөйтіп өзін сәл де болса еркін сезіне бастайды. Диалогта сөйлеуші тілдік жағдайда болады. Сонымен қатар,  студенттер синтагмаларға бөлуде өздерінің рөлін анық, саналы түрде сезіне, түсіне білуі керек. Егер студент дербестік көрсетпесе, тілдік іс-әрекетке психологиялық түрде дайындалып, бағытталмаса, мұғалім еш нәтижеге жетпейді.

Дербес - Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Бадам ауылдық округі құрамында.

Соған қоса, дауыс ырғағын қолдануға арналған жаттығулар ішінде маңызды орынды қайталауға, яғни мұғалімнің сөзін немесе магнитофонда жазылған сөзді қайталау. Студенттің қайталаған сөзін де таспаға жазып алуға болады, студент өз сөзі мен үлгідегі сөзді салыстыруға мүмкіндік алады, сөйтіп өз кемшілікиерін өз көзімен көреді. Бұл жаттығу көмегімен студенттің есту қабілеті де дамиды, тыңдаушының сөйлеу ерекшеліктеріне де икемделе бастайды.

Көп жағдайда студенттерді жалықтырып алмас үшін және көру қабілетін дамытып, оқытуға бағытталған жаттығуларды да қолдануға болады. Олар дауыстап оқи отырып өз-өзін тыңдауға мүмкіндік алады. Бұл мәтінді тани отырып, қандай сұраулы сөйлем қандай дауыс ырғағымен оқу керектігін, қандай тыныс белгілері қойылғанын, көзбен алдын ала оқып келе жатырып, синтанмаларға бөлуге болады. Осының бәрі оларға саналы түрде оқып, қорытындыға келуге себеп болады.

Дауыс ырғағын оқытуға бағытталған жаттығулардың бірі сөйлеуге арналған жаттығулар. Онда, студенттер қандай тақырыпта нені сұрағысы келсе, соны сұрауға, еркін өз-өзін ұстауға, эмоция, сезімдерін жасырмай, ым, ишара көмегімен сөйлеуге, нағыз қарым-қатынасқа қатысқандай сезіне алады.

Блок тақырыбы (Заголовок блока; block header) - блоктың басында орналасып, ол жайлы мәліметтер беретін және операциялық жүйеде қолданылатын арнайы жазба. Мысалы, блок тақырыбында оған кіретін логикалық жазбалар саны көрсетілуі мүмкін.

Жаттығулар түрлерін біріктіре келе мынадай жалпы мінездеме беруге болады:



  1. таспадағы немесе мұғалімнің айтқан сұраулы сөйлемнің қандай дауыс ырғағымен, тонмен, сезіммен, қандай жағдайда айтылып тұрғанын тану.

  2. сұраулы сөйлемдерді оқи отырып, транскрипция арқылы беру.

  3. оқу материалының ішінен сұраулы сөйлемдерді теріп алып, дұрыс дауыс ырғағымен айту.

  4. дауыс ырғағы сызба арқылы көрсетілген үзіндіні мәнерлеп, ережеге сай етіп оқып шығу.

  5. қазақ тілінен ағылшын тіліне және керісінше сұраулы сөйлемдерді дұрыс дауыс ырғағын қолдана отырып, аудару.

  6. белгілі бір тақырыпта диалог құрау.

  7. тыңдаған материалды үлгіге ұқсатып, қайта айтып беру.

  8. берілген жауаптарға дауыс ырғағына көңін аудара отырып, дұрыс сұрақ қою.

  9. әртүрлі тақырыпта әңгіме құрау.

  10. студенттердің сөздерін таспаға жазып, қайта тыңдату.

  11. дифференциация және идентификацияға арналған жаттығулар.

  12. лабораториялық тапсырмалар беру.

Жаттығуларды орындау барысында алған білім, біліктерін қайталай отырып, дағдыға айналдыру керек. Сонда ғана алған білімдері ұзақ уақытқа есте қалады. Дауыс ырғағын дұрыс қолдану дағдысын қалыптастыруға бағытталған жаттығулардың ішінде көп қолдануға тиістісі үлгіге ұқсата отырып, дыбыстау, әрине әрдайым ойша қазақ тілінің заңдылықтарымен салыстыра отыру керек. Біз әрқашан Л.В.Щербаның ана тілінің беретін көмегі туралы айтқан сөзі дәл айтылған деп ойлаймыз: “ ... Мы ведь интересуемся самой мыслью, и остановить наше внимание на оболочке этой мысли, на языковой форме представляется крайне трудным. И вот лишь соприкосновение одного языка с другим на почве сравнений – как одна и та же мысль в разных языках по-разному выражена, - естественным образом останавливает нос на средствах выражения и делает человека внимательным к тонким нюансам мысли и чувства” [2, 124].

Қорыта келе, біз көрсетілген сатыларды, принциптер мен амалдарды ескере отырып, білім берген болсақ, көздеген басты мақсатқа жетеміз - яғни қазақ тілді студенттер кез-келген шетел тілінің ортасында өз-өзін еркін де мәдениетті ұстай білетін, дауыс ырғағын меңгерген мәдениетаралық қарым-қатынас тұлғасы болып қалыптасады.
1   2


жүктеу 105.78 Kb.